1

„Ojczyznę kocha się nie dlatego, że wielka,

ale dlatego, że własna”

Lucius Annaeus Seneca (Seneka Młodszy)

2

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

3

Pamięci Polaków powiatu wschowskiego

walczących z germanizacją w okresie zaborów

4

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

5

#BSCBSB3BUBKFXTLB

1PMTDZNJFT[LBŭDZ

QPXJBUVXTDIPXTLJFHP

XXBMDFP[BDIPXBOJFOBSPEPXFK

UPſTBNPŵDJXQJFSXT[FKQP�PXJF99X

-FT[OP

6

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

Recenzent:

Prof. zw. dr hab. Stanisław Sierpowski

Kwerenda archiwalna, wybór materiału ilustracyjnego:

Alicja Bodylska, Barbara Ratajewska

Tekst:

Barbara Ratajewska

Wykresy:

Alicja Bodylska

Redakcja językowa i korekta:

Janina Chodera

Projekt okładki:

Jacek Wilk

Skład:

Paweł Szewczyk

Publikacja ukazała się dzięki fi nansowemu wsparciu

Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych i Urzędu Miasta i Gminy we Wschowie Na okładce wykorzystano (w kolejności od lewej) zdjęcia nr 13, 108, 39, 17, 28, 55, 66 z niniejszej publikacji; z tyłu mapa nr 3

© Copyright by Archiwum Państwowe w Lesznie, 2018

© Copyright by Barbara Ratajewska, 2018

ISBN APL 978-83-947025-1-9

Archiwum Państwowe w Lesznie

ul. Solskiego 71

64-100 Leszno

www.archiwum@leszno.pl

(65) 526 97 19

Realizacja wydawnicza:

KSIĘŻY MŁYN Dom Wydawniczy Michał Koliński, Łódź

7

Spis treści

Przedmowa ( Elżbieta Olender) ………………………………………………………………………………………………….. 9

Wstęp …………………………………………………………………………………………………………………………………….. 11

Rozdział I. Obszar i ludność powiatu wschowskiego w pierwszej połowie XX wieku …………… 15

Rozdział II. Działalność polskich legalnych organizacji i stowarzyszeń na terenie powiatu wschowskiego

…………………………………………………………………………………………………………………… 27

Rozdział III. Udział polskich uczniów szkół ludowych powiatu wschowskiego w strajkach szkolnych w latach 1906–1907 ………………………………………………………………………… 35

Rozdział IV. Działalność Towarzystwa Tomasza Zana oraz skautingu we wschowskim gimnazjum

………………………………………………………………………………………………………………………… 45

Rozdział V. Aktywizacja ludności polskiej powiatu wschowskiego w 1918 roku …………………… 53

Rozdział VI. Przebieg powstania wielkopolskiego na obszarze powiatu wschowskiego ……….. 61

Rozdział VII. Powrót części powiatu wschowskiego w granice odrodzonego państwa polskiego …………………………………………………………………………………………………………….. 95

Dodatkowy materiał ikonografi czny ……………………………………………………………………………………. 102

Noty biografi czne …………………………………………………………………………………………………………………. 118

Bibliografi a …………………………………………………………………………………………………………………………… 133

8

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

9

Przedmowa

2018 to rok szczególny dla Polski, obchodzi-

Serdeczne podziękowania wyrażam też wszyst-

my bowiem 100. rocznicę odzyskania przez nasze

kim osobom i instytucjom, które udzieliły nam

państwo niepodległości. We wszystkich regionach

pomocy oraz wsparcia w trakcie powstawania

kraju organizowane będą różne uroczystości i wy-

książki. Dziękuję zwłaszcza Pani Redaktor, mgr

dawane publikacje związane z tym ważnym dla na-

Janinie Choderze, która nie szczędząc czasu ani

szej historii wydarzeniem. Archiwum Państwowe

swej energii analizowała słowo po słowie treść

w Lesznie postanowiło również wpisać się w te

pracy, a także pomagała i inspirowała w poszu-

ważne obchody. Projekt publikacji, którą dziś

kiwaniu brakujących wątków. Dziękuję również

oddajemy do Państwa rąk, narodził się w roku

mgr Alicji Bodylskiej z Archiwum Państwowego

2017. Wówczas to leszczyńskie archiwum złoży-

w Lesznie, która wsparła działania Barbary Rata-

ło wniosek do Naczelnej Dyrekcji Archiwów Pań-

jewskiej pomagając przy publikacji w wykonaniu

stwowych, pod nazwą Polscy mieszkańcy powiatu

i doborze skanów oraz przygotowując wykresy.

wschowskiego w walce o zachowanie narodowej tożsa-

Szczególne wyrazy wdzięczności kieruję do re-

mości w pierwszej połowie XX w. Efektem wniosku

cenzenta, prof. dr. hab. Stanisława Sierpowskie-

jest publikacja pod tym samym tytułem, którą

go za cenne uwagi merytoryczne i tradycyjnie

dziś oddajemy w Państwa ręce.

przyjazne wsparcie inicjatywy.

W tym miejscu pragnę podziękować Naczel-

Mam nadzieję, że trzecia już książka poświę-

nemu Dyrektorowi Archiwów Państwowych dr.

cona Wschowie i regionowi spotka się z Państwa

Wojciechowi Woźniakowi za wsparcie fi nanso-

życzliwym przyjęciem. Wydawnictwo jest po-

we naszej inicjatywy. Dziękuję również Pani Bur-

święcone osobom i wydarzeniom często mało

mistrz Miasta i Gminy Wschowa Danucie Patalas,

znanym, które dziś nie kojarzą się ze Wschową

która wsparła już drugie nasze wydawnictwo.

i dawnym powiatem wschowskim zwłaszcza, że

Publikacja poświęcona Wschowie i regionowi sama Wschowa i część powiatu do Polski w 1920 r.

wschowskiemu nie mogłaby się ukazać, gdyby nie

nie powróciła. Staramy się więc przypomnieć

zaangażowanie mgr Barbary Ratajewskiej, dłu-

osoby zasłużone w podtrzymywaniu narodowej

goletniej pracownicy leszczyńskiego archiwum. tożsamości mimo szeregu przeciwności, z jakimi Barbara Ratajewska to niestrudzona badaczka, re-musiały się wówczas zmierzyć. To ich działania

gionalistka odkrywająca historię Wschowy i ziemi

w okresie zaborów podtrzymywały wiarę w moż-

wschowskiej, przede wszystkim mieszkańcom kró-

liwość odrodzenia Polski i mimo że nie udało się

lewskiego miasta i regionu. Z okazji ukazania się

włączyć całego powiatu w granice odrodzonej

kolejnej publikacji składam jej serdeczne gratulacje.

Rzeczypospolitej zasługują dziś na naszą pamięć.

dr Elżbieta Olender

dyrektor Archiwum Państwowego w Lesznie

10

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

11

Wstęp

W 2018 r. obchodzimy 100. rocznicę odzyska-

mające na celu zachowanie narodowej tożsamo-

nia przez Polskę niepodległości. W listopadzie

ści. Warto zatem w roku, w którym obchodzimy

1918 r., po 123 latach od ostatniego rozbioru, Po-

100. rocznicę odzyskania niepodległości, przy-

lacy odzyskali swoje suwerenne państwo. Ten

pomnieć mieszkańców powiatu wschowskiego,

doniosły i radosny jubileusz zachęca do święto-

którzy nie tylko nie zatracili swojego przywiąza-

wania, ale także do wyjątkowej pamięci o roda-

nia do polskości, ale potrafi li także się przeciw-

kach, którzy w różny sposób bronili swojej na-

stawić próbom wynarodowienia.

rodowej tożsamości i zdawali trudny egzamin

Na przestrzeni wieków granice terytorialne

z patriotyzmu.

powiatu wschowskiego istotnie się zmieniały.

Archiwum Państwowe w Lesznie włącza się

Dla czytelności przekazu w publikacji należało

w obchody poprzez kilka inicjatyw. Jesienią za-

określić ich chronologię. Na początku XX wieku

mierzamy zorganizować w naszej siedzibie wy-

powiat wschowski obejmował obszar ustalony

stawę „100 dokumentów na stulecie”, która ma

po reformie administracyjnej z 1887 r. Przetrwał

przede wszystkim ukazać drogę dochodzenia do

on w takim stanie do 1920 r., kiedy ostatecznie

niepodległości w południowo-zachodniej Wielko-

niewielka jego część znalazła się w granicach od-

polsce. Wspólnie z Muzeum Ziemi Wschowskiej

rodzonego państwa polskiego i weszła w skład

we Wschowie będziemy pracować nad wystawą

powiatu leszczyńskiego.

„Mieszkańcy powiatu wschowskiego w walce

Publikacja składa się z 7 rozdziałów. Każdy

z germanizacją w pierwszej połowie XX wieku”,

z nich rozpoczyna się tekstem, a kończy mate-

która zostanie otwarta jesienią w salach wysta-

riałem ikonografi cznym (wykresy oraz repro-

wienniczych Muzeum Ziemi Wschowskiej. Ponad-

dukcje map, fotografi i, widokówek i dokumenta-

to postanowiliśmy przygotować okolicznościową

cji aktowej). Rozdział pierwszy dotyczy obszaru

publikację. W grudniu 2017 r. Archiwum złożyło

i ludności powiatu wschowskiego w pierwszej

w Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych

połowie XX w. Omówiono w nim zmiany granic

wniosek na dofi nansowanie projektu wydawnicze-

terytorialnych powiatu wschowskiego na prze-

go w postaci książki „Polscy mieszkańcy powiatu

strzeni wieków oraz dokonano analizy struktu-

wschowskiego w walce o zachowanie narodowej

ry narodowościowej i wyznaniowej jego miesz-

tożsamości w pierwszej połowie XX w.” Projekt

kańców na podstawie danych z 1910 r. Powiat

uzyskał akceptację, a ponadto został także wsparty

wschowski liczył wówczas 28 914 mieszkańców.

przez władze samorządowe Wschowy.

Aż 19 663 osoby (68% ogółu) deklarowało jako

Powiat wschowski był jednym z bardziej język ojczysty język niemiecki. Na język polski zniemczonych obszarów Wielkopolski. Jedynie

wskazało 8 902 mieszkańców (31% ogółu). Po-

w jego północnej części (obecne gminy Wijewo

nadto 337 osób (1% ogółu) podało jako język oj-

i Włoszakowice) były miejscowości, w których

czysty zarówno język niemiecki, jak i inny. Wśród

przeważała ludność polska. Pomimo tego tak-

ludności powiatu przeważali katolicy, których

że tutaj Polacy podejmowali różne inicjatywy

było 18 940 (stanowili 63% ogółu ludności) – 9059

12

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

Niemców i 8881 Polaków. 10 427 osób (36% ogółu)

1912–1914 był Bronisław Piniecki, w okresie mię-

było ewangelikami – 10 406 Niemców i zaledwie

dzywojennym zawodowy ofi cer Wojska Polskie-

21 Polaków. Na końcu rozdziału umieszczono re-

go, w 1940 r. zamordowany w Katyniu. Ciekawe

produkcje czterech map powiatu wschowskiego,

wspomnienia z okresu nauki we wschowskim

które przedstawiają jego obszar z lat 1798, 1821,

gimnazjum i działalności w Towarzystwie To-

po 1887 r. i z roku 1918. Ponadto zostało opra-

masza Zana pozostawił Antoni Szymański

cowanych 11 wykresów, które obrazują sytuację

(w okresie międzywojennym ofi cer zawodowy,

ludnościową na terenie powiatu wschowskiego

w latach II wojny światowej w Polskich Siłach

według stanu z 1910 r. Ich autorką jest pracownik

Zbrojnych na Zachodzie, po zakończeniu wojny

leszczyńskiego archiwum mgr Alicja Bodylska.

pozostał w Anglii). Towarzystwo Tomasza Zana

W rozdziale drugim scharakteryzowano dzia-

miało swoją tajną bibliotekę, którą zorganizowa-

łalność polskich legalnych organizacji i stowarzy-

no w domu Stanisławy Wężyk (mieszkała przy

szeń (religijnych, gospodarczych i kulturalnych),

obecnej ul. ks. Andrzeja Kostki 13). Spotkania

dzięki którym podtrzymywano polski język, kul-

członków Towarzystwa Tomasza Zana odbywa-

turę i tradycję oraz walczono o pozostawienie zie-

ły się także w domu Bronisławy Formanowicz,

mi i przedsiębiorstw w polskich rękach. Wspo-

która prowadziła stancję dla młodzieży gimna-

mniano między innymi o działalności założonych

zjalnej (dom przy obecnej ul. Lipowej 8).

w 1904 r. Kółek Rolniczych w Bukówcu Górnym

Klęska w I wojnie światowej i wybuch rewo-

i w Brennie oraz zorganizowanego w listopadzie

lucji na jakiś czas sparaliżowały funkcjonowanie

tego roku Banku Ludowego w Bukówcu Górnym.

państwa niemieckiego. Polacy w Wielkopolsce ja-

Pielęgnowaniem polskiej kultury i języka zajmo-

sno deklarowali wolę przyłączenia regionu do od-

wało się m.in. założone w Brennie w 1905 r. Towa-

radzającego się państwa polskiego. W listopadzie

rzystwo Świętego Józefa oraz Koło Śpiewu Świętej

1918 r. przekształcono Centralny Komitet Oby-

Cecylii, działające w Bukówcu Górnym.

watelski w Poznaniu w Naczelną Radę Ludową.

W latach 1906–1907 w wielkopolskich szko-

Także w powiatach tworzono rady ludowe, które

łach ludowych doszło do strajków szkolnych, miały być reprezentantem ludności polskiej wo-gdzie polskie dzieci zaprotestowały przeciwko bec administracji niemieckiej. Radę Ludową utwo-wprowadzeniu nauki religii w języku niemieckim.

rzono również pod koniec listopada 1918 r. w po-

Strajki odbyły się także w szkołach na terenie po-

wiecie wschowskim. Na jej czele stanął proboszcz

wiatu wschowskiego w miejscowościach z prze-

parafi i we Włoszakowicach ks. Jan Górny. Organi-

wagą lub przynajmniej znaczącą liczbą ludności

zacją polskich działań we Wschowie zajął się Jan

polskiej, m.in. w: Boguszynie, Brennie, Bukówcu

Metelski, wspomagany m.in. przez Annę Lassociń-

Górnym, Dłużynie, Grotnikach, we Włoszakowi-

ską i Stanisława Voelkla. Aktywność wykazywały

cach i w Wijewie. Bohaterką strajku w Bukówcu

także zdecydowanie polskie pod względem naro-

Górnym była Genowefa Bura. Tym zagadnie-

dowościowym wsie, np. Bukówiec Górny i Bren-

niom poświęcony jest rozdział trzeci książki.

no. Delegaci powiatu wschowskiego (ks. Jan Gór-

Rozdział czwarty dotyczy działalności Towa-

ny, Franciszek Kaczmarek z Bukówca Górnego,

rzystwa Tomasza Zana i skautingu we wschow-

Piotr Mirecki i Andrzej Nykiel z Brenna) uczestni-

skim gimnazjum. W tym mocno zniemczonym

czyli w obradach Sejmu Dzielnicowego w Pozna-

mieście grupa polskich uczniów miejscowego niu w dniach 3–5 grudnia 1918 r. Z kolei 12 grudnia gimnazjum założyła w 1894 r. koło samokształce-1918 r. odbył się we Wschowie duży wiec ludności

niowe, którego zadaniem było m.in. pogłębianie

polskiej stanowiący wyraz woli przyłączenia po-

wiedzy z literatury i historii. Jego pierwszym pre-

wiatu wschowskiego do odradzającego się pań-

zesem był Paweł Steinmetz , późniejszy zasłużony

stwa polskiego. Tym zagadnieniom poświęcony

w działalności patriotycznej i społecznej kapłan,

jest piąty rozdział książki.

zamordowany przez Niemców w czasie okupacji.

W rozdziale szóstym skupiono się na dzia-

Członkiem Towarzystwa był także m.in. Bernard

łaniach podejmowanych w powiecie wschow-

Śliwiński, w okresie powstania wielkopolskiego

skim w trakcie trwania powstania wielkopolskie-

dowódca Grupy „Leszno”. Prezesem w latach

go. Już 30 grudnia 1918 r. (a zatem trzy dni po

WSTĘP

13

wybuchu powstania w Poznaniu) do Jana Me-

Cyfrowego w Warszawie oraz Archiwów Państwo-

telskiego we Wschowie przyjechał por. Wojciech

wych w Lesznie, Poznaniu i w Zielonej Górze, jak

Dombek. Przystąpiono do spisywania Polaków,

również ze zbiorów Muzeum Ziemi Wschowskiej.

którzy chcieli wziąć udział w powstaniu zbrojnym

W przypadku archiwum leszczyńskiego szcze-

przeciwko niemieckiemu zaborcy. Planowano na-

gólnie cenne okazały się akta dotyczące komba-

wet zajęcie Wschowy przez powstańców 9 stycz-

tantów powstania wielkopolskiego zgromadzo-

nia 1919 r., kiedy to pod pretekstem przyjazdu na

ne w zespołach: 34/458/0 Związek Bojowników

odbywający się w tym dniu targ, miano opanować

o Wolność i Demokrację w Lesznie oraz 34/962/0

miasto. Do tego jednak nie doszło, gdyż dwa dni

Związek Powstańców Wielkopolskich 1918–1919

wcześniej (7 stycznia 1919 r.) Niemcy aresztowali

Roku. Koło Brenno.

na terenie powiatu ponad 40 Polaków i osadzili ich

Cennym uzupełnieniem, zwłaszcza materiału

w obozie dla internowanych w Żaganiu. Do dzia-

fotografi cznego, były zdjęcia udostępnione przez

łania powstańcze podjęto natomiast w północnej

osoby prywatne. Panu Mariuszowi Formanowi-

części powiatu – obecnie teren gmin Wijewo i Wło-

czowi dziękuję za fotografi e rodziny Formano-

szakowice. Do dramatycznego wydarzenia doszło

wiczów, panu Jackowi Borowiakowi za zdjęcia

11 stycznia 1919 r. pod Zbarzewem, gdzie niemiec-

związane z Antonim Borowiakiem, a paniom

cy żołnierze zamordowali kilku wziętych do nie-

Ewie i Marii Metelskim za fotografi e Jana Metel-

woli powstańców. Zgodnie z rozejmem w Trewi-

skiego. Wyrazy podziękowań za udostępnienie

rze z 16 lutego 1919 r. ustalono w Wielkopolsce

posiadanych fotografi i kieruję także pod adresem

linię demarkacyjną rozdzielającą obszary zajęte

panów Grzegorza Klamki i Piotra Frąszczaka.

przez powstańców od tych, które pozostały jesz-

Nie może również zabraknąć słów podziękowań

cze pod administracją niemiecką. O ostatecznym

pod adresem redakcji „Nasze Jutro” we Włosza-

przebiegu granicy z Niemcami miała zdecydować

kowicach, która udostępniła posiadany materiał

konferencja pokojowa w Paryżu.

fotografi czny publikowany w artykułach doty-

Rozdział siódmy książki poświęcony został

czących m.in. powstania wielkopolskiego.

właśnie walce o zmianę decyzji konferencji po-

Za miły obowiązek uznaję także podzięko-

kojowej, na podstawie której Brenno znalazło się

wanie za udzieloną w różnych formach pomoc

w granicach Polski, ale sąsiednie Wijewo miało

w trakcie powstawania książki. Koleżance z Ar-

pozostać po stronie niemieckiej. Wielomiesięcz-

chiwum Państwowego w Lesznie Alicji Bodyl-

na determinacja polskiej strony przyniosła efek-

skiej dziękuję za czas poświęcony na rozmowy

ty. W maju 1920 r. do Wijewa przyjechali przed-

o kształcie publikacji, sporządzone wykresy

stawiciele Międzynarodowej Komisji Granicznej,

i wykonane fotografi e. Natomiast panu Dariu-

którzy ze zrozumieniem odnieśli się do prośby

szowi Czwojdrakowi z Muzeum Ziemi Wschow-

mieszkańców, by tę niemal w pełni zamieszkałą

skiej dziękuję za pomoc w ustaleniu aktualnych

przez Polaków wieś oddać Polsce. Nastąpiło to

numerów domów, gdzie mieszkali we Wschowie

w lipcu 1920 r. i wtedy też ostatecznie wytyczono

polscy działacze (Jan Metelski, Anna Lassociń-

granicę polsko-niemiecką na tym odcinku. Więk-

ska, Stanisław i Stanisława Kowalewiczowie oraz

szość powiatu wschowskiego (obecne gminy Stanisława Wężyk).

Wschowa i Szlichtyngowa) pozostawiono w gra-

Zdaję sobie sprawę, że publikacja nie wyczer-

nicach Niemiec. Miejscowości zwrócone Polsce

puje poruszanej w niej tematyki. Za główny cel

włączono do powiatu leszczyńskiego.

przyjęłam przybliżenie współczesnym miesz-

Na końcu umieszczono noty biografi czne kil-

kańcom powiatu wschowskiego sytuacji Pola-

kudziesięciu osób, których nazwiska występują

ków mieszkujących w ówczesnych granicach

w poszczególnych rozdziałach.

powiatu oraz ich działań na rzecz zachowania

W publikacji zamieszczono reprodukcje map,

w warunkach powszechnej germanizacji własnej

fotografi i, pocztówek i dokumentacji aktowej, któ-

tożsamości narodowej. Nie ulega wątpliwości, że

re pochodzą z zasobów: Narodowego Archiwum

należą im się słowa uznania i pamięć.

Barbara Ratajewska

14

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

15

Rozdział I.

Obszar i ludność powiatu wschowskiego

w pierwszej połowie XX wieku

Powiat wschowski1 na przestrzeni wieków

wersalskim podpisanym w dniu 28 czerwca

zmieniał nie tylko swoją przynależność państwo-

1919 r. Niestety niewielki fragment Wielkopolski

wą, ale zmieniała się także powierzchnia, którą

(w tym większość powiatu wschowskiego) pozo-

obejmował. Położony na pograniczu wielkopol-

stawiono w granicach Niemiec.

sko-śląskim przez wiele stuleci wchodził w skład

Jak już wcześniej wspomniano, na przestrzeni

państwa polskiego, a w jego ramach do Wiel-

stuleci zmieniał się obszar powiatu wschowskiego

kopolski. Dopiero pod koniec stycznia 1793 r.,

(ziemi wschowskiej). Powiat, usytuowany na połu-

w wyniku II rozbioru Polski, Prusy zagarnęły

dniowo-zachodnim krańcu województwa poznań-

całą Wielkopolskę, w tym Ziemię Wschowską.

skiego, liczył w XVI w. ok. 530 km2. Była to naj-

Obszar ten wszedł w skład nowo utworzonej

mniejsza jednostka terytorialna w Koronie. Na jej

prowincji Prusy Południowe. W okresie Księstwa

terenie były 44 miejscowości (trzy miasta i 41 wsi)3.

Warszawskiego (1807–1815) powiat wschowski

Do znacznego powiększenia obszaru ziemi

wchodził w skład departamentu poznańskiego.

wschowskiej doszło w 1791 r. W Rozkładzie woje-

Po upadku Napoleona – zgodnie z postanowie-

wództw, ziem i powiatów […] zapisano:

niami kongresu wiedeńskiego z 1815 r. – Wiel-

kopolska wraz z powiatem wschowskim została

Ziemia Wschowska sejmikować będzie w mie-

ponownie włączona w skład państwa pruskiego.

ście Wschowie w kościele farnym, do której od

Utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie, a po

powiatu kościańskiego odłączają się parafi e na-

rewolucji w 1848 r. władze pruskie bez żadnego

stępujące: Brenno, Czestrem czyli Golejewko,

formalnego aktu prawnego utworzyły jednost-

Chwałkowo, Dubin, Miejska Górka, Gołaszyn,

kę administracyjną prowincja poznańska ( Pro-

Krobia, Konary, Kołaczkowice, Kaszczor, Łasz-

vinz Posen)2. Taki stan trwał aż do 1918 r., gdy po

czyn, Leszno, Mórkowo, Niepart, Poniec, Pępo-

I wojnie światowej odrodziło się państwo polskie.

wo, Pakosław, Przemęt, Rydzyna, Radomicko,

Wielkopolska czynem zbrojnym lat 1918/1919

Sarnowa, Skoraszewice, Szkaradów, Włoszako-

potwierdziła wolę przynależności do odrodzonej

wice, Zakrzewo4.

Polski, co też zostało usankcjonowane w traktacie

Ziemia wschowska obejmowała wówczas

1

W okresie I Rzeczypospolitej zamiennie stosowano określenia

obszar ponad 1000 km2. Zmiana ta nie okaza-

„powiat wschowski” i „ziemia wschowska”. W XVI w. w ak-

ła się trwała. Już w pierwszej połowie XIX w.

tach przeważało określenie „powiat”, a w XVIII w. „ziemia”.

3

(Za: Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa po-

Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznań-

znańskiego w XVI w. Ziemia wschowska w połowie XVI w. , htt p://

skiego w XVI w. Ziemia wschowska w połowie XVI w. ,

atlasfontium.pl/index.php?article=wschowa_opis (dostęp:

htt p://atlasfontium.pl/index.php?article=wschowa_opis (do-

22.02.2018).

stęp: 22.02.2018).

2

4

B.

Ratajewska,

Materiały archiwalne do dziejów Wschowy, Lesz-

Volumina legum, t. IX, Kraków 1889, wersja elektroniczna:

no 2013, s. 26–27, 29.

www.wbc.poznan.pl (dostęp: 22.02.2018).

16

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

A.p.2.

ane, sygn.

APP], Mapy i atlasy drukow

e w Poznaniu [dalej:

stwow

ańP

Mapa powiatu wschowskiego, 1798 r.

1.

Archiwum

władze pruskie na nowo zorganizowały podział

Czacz, Dłużynę, Machcin, Radomicko, Sączkowo,

administracyjny Wielkopolski. Na podstawie Szczepankowo, Śmigiel i Targowisko. Do powia-rozporządzenia z dnia 16 października 1817 r.

tu wschowskiego przyłączono natomiast z powia-

w miejsce dotychczasowych 13 powiatów utwo-

tu krobskiego następujące wsie: Belęcin, Bojanice,

rzono 17. W trakcie wdrażania tej reformy z po-

Brylewo, Drobnin, Garzyn, Grabowiec, Górzno,

wiatu wschowskiego odłączono do powiatu ba-

Karchowo, Kleszczewo, Krzemieniewo, Lubonia,

bimojskiego m.in. Błotnicę, Ciosaniec, Kaszczor,

Mierzejewo, Nadolnik, Oporowo, Oporówko,

Osłonin, Przedmieście, Przemęt, Starkowo i Wie-

Świerczyna, Wygoda i Zbytki5. Powiat wschow-

leń. Z kolei do powiatu kościańskiego przekaza-

ski nadal obejmował obszar ok. 1000 km2.

no m.in.: Barchlin, Boguszyn, Bronikowo, Bucz,

5 B.

Ratajewska,

Materiały archiwalne, dz. cyt., s. 29.

ROZDZIAŁ I. OBSZAR I LUDNOŚĆ POWIATU WSCHOWSKIEGO…

17

A.p.3

ane, sygn.

Mapa powiatu wschowskiego, 1821 r.

APP, Mapy i atlasy drukow

2.

18

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

3. Mapa powiatu wschowskiego, po 1887 r.

APP, Mapy i atlasy drukowane, sygn. M.pow. 684-1

Duże zmiany wprowadzono na podstawie

W ramach wspomnianej reformy znacznie

ustawy z dnia 6 czerwca 1887 r. o nowym po-

uszczuplono obszar dotychczasowego powia-

dziale administracyjnym prowincji poznańskiej.

tu wschowskiego, z którego wydzielono powiat

W ramach polityki germanizacyjnej i wzmoc-

leszczyński. Powiat wschowski w nowych grani-

nienia niemieckiej administracji w Wielkopolsce

cach obejmował ok. 477 km2. W jego skład wcho-

znacznie zwiększono liczbę powiatów, bo z do-

dziły miejscowości obecnych gmin: Wijewo, Wło-

tychczasowych 26 utworzono 42 powiaty6.

szakowice, Wschowa i Szlichtyngowa. Ponadto

w granicach powiatu pozostawiono też niewiel-

kie fragmenty obecnych gmin: Sława (Śmiesz-

6 O wykorzystaniu przez władze nowego podziału administra-

kowo) i Święciechowa (Długie Nowe, Gołanice,

cyjnego Wielkopolski dla polityki wzmocnienia niemczyzny

Krzycko Małe, Niechłód)7. Powiat wschowski

pisze m.in. Martin Sprungala: „Nowy kształt niektórych po-

wiatów był całkowicie po myśli polityki narodowościowej

w takich granicach istniał do 1920 r., kiedy to

i pomyślany był jako wzmocnienie niemczyzny w prowin-

cji”, M. Sprungala, Historisches Ortsverzeichnis der Provinz

Posen und der Wojewodschaft Poznań (Posen)/ Historyczny spis 7 Na podstawie mapy powiatu wschowskiego z 1918 r. (Ar-miejscowości Prowincji Poznańskiej i Województwa Poznańskiego, chiwum Akt Nowych w Warszawie, Kolekcja kartografi czna,

Dortmund 2007, s. 9.

sygn. 948).

ROZDZIAŁ I. OBSZAR I LUDNOŚĆ POWIATU WSCHOWSKIEGO…

19

4. Mapa powiatu wschowskiego, 1918 r.

Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Kolekcja kartografi czna, sygn. 9

ostatecznie podjęto decyzję o przyłączeniu jego

liczba ludności niemieckojęzycznej napłynęła

części do odrodzonego państwa polskiego.

także między innymi w czasie trwania w Europie

Usytuowanie ziemi wschowskiej (powiatu wojen religijnych (a szczególnie w okresie woj-wschowskiego) na pograniczu wielkopolsko-

ny trzydziestoletniej w latach 1618–1648). Spora

-śląskim miało także swoje konsekwencje demo-

grupa protestanckich mieszkańców Czech i Ślą-

grafi czne. Część miejscowości na tym obszarze

ska przeniosła się wówczas w granice państwa

już w średniowieczu zakładano poprzez spro-

polskiego, które dawało im schronienie i swobo-

wadzenie z sąsiedniego Śląska ludności, która

dę wyznania. Wielu z nich osiedliło się na terenie

posługiwała się językiem niemieckim. Znaczna

20

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

ówczesnej ziemi wschowskiej, m.in. w Lesznie,

Znane wydarzenia z ostatniego czasu, a mia-

we Wschowie i w Szlichtyngowej.

nowicie zapowiedziana dla naszej prowincji

Warto pamiętać, że współczesne pojęcie naro-

reorganizacja na rzecz polskiej narodowości,

du zaczęło krystalizować się dopiero w XVIII w.,

wzmogła – tak jak we wszystkich powiatach za-

a ostatecznie ukształtowało się w XIX w. Do

mieszkanych przez Niemców, również wśród

tego czasu ludzie utożsamiali się raczej ze swo-

ludności naszego miasta i okolic – życzenie, aby

im miejscem urodzenia bądź zamieszkania, np.

zerwać związek z Wielkim Księstwem Poznań-

wschowianie – bez względu na to, jakim posłu-

skim i przyłączyć się do jakiejś innej prowincji

giwali się językiem – czuli się przede wszystkim

pruskiej. […] miasto Wschowa, nie mając zamia-

mieszkańcami swojego miasta.

ru wstępowania na drogę planowanej reorgani-

Przykładem wschowianina, który mówił i pi-

zacji, musiałoby przystać na to, że terytorialnie

sał po niemiecku, a jednocześnie był przywiąza-

przyłączyłoby się do Prowincji Śląskiej, chcąc

ny do swojej polskiej ojczyzny, był pastor Samu-

zachować po wsze czasy swą zdecydowaną

el Fryderyk Lauterbach (1662–1728). W swoim

niemiecką narodowość. […] słowo jego Majesta-

dziele Polnische Chronicke […] ( Kronika dziejów

tu Króla gwarantuje nam zachowanie Wielkie-

Polski), wydanym drukiem w 1727 r.,8 Lauterbach

go Księstwa Poznańskiego. […] Niemożliwym

pisał: „Ten co kocha Polskę i zna tego kraju dobrą

jest spełnienie woli naszego króla, jeśli chce się

stronę, również będzie mu życzył wszystkiego

narzucić niemieckim częściom kraju – gotowym

dobrego”. Książkę zakończył słowami: „Niech

wszystko z radością oddać za swój dom i Niemcy

się Polsce dobrze wiedzie”9.

– znienawidzone polskie jarzmo10.

W XIX w. władze pruskie prowadziły kon-

sekwentną politykę zniemczenia zagarniętych

Dla zobrazowania sytuacji ludnościowej w po-

w wyniku zaborów ziem polskich, a proces ten

wiecie wschowskim na początku XX w. warto

nabrał na sile w czasie sprawowania władzy przez

przeanalizować szczegółowe dane statystyczne za

kanclerza Ott o von Bismarcka. Powiat wschowski

1910 r. zawarte w Gemeindelexikon die Regierungs-

był jednym z bardziej zniemczonych na terenie

bezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen,

Wielkopolski. W trakcie powstania wielkopolskie-

Bromberg und Oppeln, wydanym w 1912 r.11

go w 1848 r. wysuwane były przez Polaków po-

Powiat wschowski liczył 28 914 mieszkańców.

stulaty większej autonomii dla Wielkiego Księ-

Aż 19 663 osoby (68% ogółu) deklarowało jako

stwa Poznańskiego. Zaprotestowali przeciwko ojczysty język niemiecki. W tej grupie byli także temu Niemcy. Utworzyli oni wiele organizacji,

wszyscy mieszkający na obszarze powiatu Ży-

które miały bronić ich interesów narodowych. Jed-

dzi (163 osoby). Na język polski wskazało 8902

ną z nich był założony we Wschowie 7 kwietnia

mieszkańców (31% ogółu). Ponadto 337 osób

1848 r. Komitet Obrony Narodowości Niemieckiej

(1% ogółu) podało jako ojczysty język niemiecki

dla Wschowy i Okolicy, który za najważniejszy cel

i inny – w tej grupie mogli być Polacy12.

postawił sobie walkę z „polskim nacjonalizmem”

Wśród ludności powiatu przeważali katolicy,

poprzez sprzeciwy i petycje wobec jakichkolwiek

których było 18 940 (stanowili 63% ogółu lud-

postulatów autonomii dla Polaków w Wielkim

ności) – 9059 Niemców i 8881 Polaków. 10 427

Księstwie Poznańskim. Komitet w swojej odezwie

osób (36% ogółu) było ewangelikami – 10 406

z dnia 12 kwietnia 1848 r. skrytykował gen. Karla

Niemców i zaledwie 21 Polaków. Ponadto 163

Wilhelma von Willisena za obietnice złożone Pola-

osoby (1% ogółu) były wyznawcami judaizmu,

kom i podkreślił, że:

10 B. Ratajewska, Materiały archiwalne, dz. cyt., s. 30.

11 Gemeindelexikon die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Berlin 1912, s. 14–17.

8 S. F. Lauterbach, Polnische Chronicke, oder historische Nachricht 12 Zob. wykresy: nr 1. Mieszkańcy powiatu wschowskiego wg

[…], Frankfurt u. Leipzig 1727.

kryterium deklarowanego języka ojczystego – dane liczbo-

9 Cyt. za: S. F. Lauterbach, Mała wschowska kronika zarazy, tłum.

we (stan na 1 grudnia 1910 r.) i nr 2. Mieszkańcy powiatu

A. Wilecki, Wschowa 2009, s. 11`. (Tytuł oryginału: Kleine

wschowskiego wg kryterium deklarowanego języka ojczyste-

Fraustädtische Pest-Chronica, Leipzig 1710).

go – dane procentowe (stan na 1 grudnia 1910 r.).

ROZDZIAŁ I. OBSZAR I LUDNOŚĆ POWIATU WSCHOWSKIEGO…

21

a 35 mieszkańców powiatu deklarowało inne

aż 2789 osób było wyznania katolickiego (2423

wyznanie13.

Polaków i 366 Niemców), a tylko 61 wyznania

Najwięcej mieszkańców miała stolica powiatu

ewangelickiego (18 Polaków i 43 Niemców)16.

– Wschowa. W mieście mieszkało 7538 osób, z któ-

Drugim, najliczniejszym pod względem za-

rych aż 6662 deklarowały jako ojczysty język nie-

mieszkania przez ludność polską obszarem ówczes-

miecki (w tym 158 Żydów), zaledwie 713 miesz-

nego powiatu wschowskiego, był teren obecnej

kańców Wschowy wskazało na język polski. gminy Włoszakowice. Językiem polskim posługi-Ponadto 155 osób deklarowało język niemiecki

wało się tutaj 67% mieszkańców. Język niemiecki

i inny, a 8 mieszkańców podało tylko inny język.

jako ojczysty zdeklarowało 31% osób, a 2% miesz-

We Wschowie zatem zdecydowanie przeważała

kańców wskazało język niemiecki i inny17. Znacz-

ludność niemiecka. Tak było również w innych

na przewaga Polaków występowała we wspo-

miejscowościach obecnej gminy Wschowa oraz

mnianym już wcześniej Bukówcu Górnym, gdzie

gminy Szlichtyngowa (np. w Szlichtyngowej li-

na 1404 mieszkańców było tylko 11 Niemców

czącej 773 mieszkańców tylko jedna osoba zade-

oraz w Grotnikach, gdzie na 510 mieszkańców aż

klarowała język polski, a w Kowalewie żadna).

501 stanowili Polacy18.

Polacy natomiast zdecydowanie przeważali na

Z miejscowości dzisiejszej gminy Święciechowa

terenie obecnych gmin Wijewo i Włoszakowice

w 1910 r. w skład powiatu wschowskiego wcho-

– w najludniejszej wsi powiatu wschowskiego

dziły Długie Nowe, Gołanice, Krzycko Małe i Nie-

Bukówcu Górnym mieszkało aż 1396 Polaków

chłód. Liczba mieszkańców polsko- i niemiecko-

i tylko 11 Niemców, w Brennie na 1000 mieszkań-

języcznych w nich była zbliżona – 43% stanowili

ców było zaledwie 50 Niemców. Podobnie było

Polacy, Niemcy 57%, a jedynie trzech mieszkańców

w Wijewie (które w latach 1919/1920 musiało

Krzycka Małego zdeklarowało język niemiecki

upomnieć się o przynależność do Polski), gdzie

i inny jako ojczysty19. Krzycko Małe było też je-

na 1078 mieszkańców było 879 Polaków i tylko

dyną miejscowością na tym terenie, w której po-

199 Niemców. Jako ciekawostkę można podać

nad połowę ludności stanowili Polacy (209 na 313

przykład niewielkiej wsi Miastko (obecna gmina

mieszkańców). Z kolei znacząca przewaga lud-

Wijewo), gdzie według danych z 1910 r. mieszka-

ności niemieckiej występowała w miejscowości

ło 131 osób i wszystkie deklarowały narodowość

Długie Nowe – wśród 299 mieszkańców było tyl-

polską14.

ko 30 Polaków20.

Najwięcej procentowo ludności polskiej mieszka-

Z terenu obecnej gminy Sława do ówczesne-

ło na terenie obecnej gminy Wijewo, gdzie 2441 osób

go powiatu wschowskiego należała tylko jed-

deklarowało język polski jako ojczysty, co stanowiło

na miejscowość – Śmieszkowo. Zamieszkiwało

aż 86% ogółu mieszkańców15. Znacząca przewaga

ją 512 osób, w tym było 296 Polaków, 215 osób

ludności polskiej występowała w każdej miejsco-

narodowości niemieckiej, a jedna osoba zdekla-

wości – Brenno, Wijewo, Zaborówiec, Miastko

rowała język niemiecki i inny jako ojczysty. Jako

były zamieszkane w większości przez Polaków.

ciekawostkę można wspomnieć, że 511 osób było

Warto wspomnieć, że na całym tym obszarze

wyznania katolickiego (osoba posługująca się

13 Zob. wykresy: nr 3. Mieszkańcy powiatu wschowskiego wg

16 Gemeindelexikon, dz. cyt., s. 14–17.

kryterium narodowościowo-wyznaniowego – dane liczbo-

17 Zob. wykres nr 8. Ludność wg kryterium narodowości

we (stan na 1 grudnia 1910 r.) i nr 4. Mieszkańcy powiatu

miejscowości obecnej gminy Włoszakowice, wchodzących

wschowskiego wg kryterium narodowościowo-wyznaniowe-

w 1910 r. w skład powiatu wschowskiego – dane procentowe

go – dane procentowe (stan na 1 grudnia 1910 r.).

(stan na 1 grudnia 1910 r.).

14 Zob. wykresy: nr 5. Ludność polska powiatu wschowskiego

18 Porównaj wykresy: nr 5. Ludność polska powiatu wschowskie-

– dane liczbowe dla poszczególnych miejscowości (stan na

go […] i nr 6. Ludność niemiecka powiatu wschowskiego […].

1 grudnia 1910 r.) i wykres nr 6. Ludność niemiecka powiatu

19 Zob. wykres nr 9. Ludność wg kryterium narodowości

wschowskiego – dane liczbowe dla poszczególnych miejsco-

miejscowości obecnej gminy Świeciechowa wchodzących

wości (stan na 1 grudnia 1910 r.).

w 1910 r. w skład powiatu wschowskiego – dane procentowe

15 Zob. wykres nr 7. Ludność wg kryterium narodowości miej-

(stan na 1 grudnia 1910 r.).

scowości obecnej gminy Wijewo, wchodzących w 1910 r.

20 Porównaj wykresy: nr 5. Ludność polska powiatu wschow-

w skład powiatu wschowskiego – dane procentowe (stan na

skiego […] i nr 6. Ludność niemiecka powiatu wschowskiego

1 grudnia 1910 r.).

[…].

22

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

językiem niemieckim i innym jako ojczystym nie

ludności polskiej. Jednak najbardziej zniemczo-

została sklasyfi kowana pod tym względem)21.

nym terenem ówczesnego powiatu wschowskie-

Najwięcej procentowo ludności niemiec-

go był obszar dzisiejszej gminy Szlichtyngowa.

kiej mieszkało w środkowej i południowej czę-

94% (3711 osób) ludności zdeklarowało język

ści powiatu wschowskiego. Są to obecne gminy

niemiecki jako ojczysty, a 196 osób – co daje nam

Wschowa i Szlichtyngowa. Na terenie dzisiejszej

tylko 5% wszystkich mieszkańców – język polski.

gminy Wschowa 14% ludności (2248 osób) sta-

1% (39 osób) wskazało język niemiecki i inny23.

nowili Polacy, 2% (216 osób) zdeklarowało język

W tej części powiatu występowały miejscowości

niemiecki i inny jako ojczysty. Pozostała ludność

prawie w całości zamieszkane przez Niemców

– 84% (13 085 osób) była pochodzenia niemiec-

(np. Szlichtyngowa, Kowalewo, Górczyna czy

kiego22. W żadnej z miejscowości znajdujących

Stare Drzewce).

się w obecnej gminie Wschowa nie było przewagi

Wykres nr 1. Mieszkańcy

powiatu wschowskiego wg

kryterium deklarowanego

języka ojczystego –

dane liczbowe

(stan na 1 grudnia 1910 r.).

oprac. Alicja Bodylska

Wykres nr 2. Mieszkańcy

powiatu wschowskiego wg

kryterium deklarowanego

języka ojczystego –

dane procentowe

(stan na 1 grudnia 1910 r.),

oprac. A. Bodylska

21 Gemeindelexikon, dz. cyt., s. 14–17.

22 Zob. wykres nr 10. Ludność wg kryterium narodowości miej-

23 Zob. wykres nr 11. Ludność wg kryterium narodowości

scowości obecnej gminy Wschowa, wchodzących w 1910 r.

miejscowości obecnej gminy Szlichtyngowa, wchodzących

w skład powiatu wschowskiego – dane procentowe (stan na

w 1910 r. w skład powiatu wschowskiego – dane procentowe

1 grudnia 1910 r.).

(stan na 1 grudnia 1910 r.).

ROZDZIAŁ I. OBSZAR I LUDNOŚĆ POWIATU WSCHOWSKIEGO…

23

Wykres nr 3. Mieszkańcy

powiatu wschowskiego

wg kryterium

narodowościowo-

wyznaniowego –

dane liczbowe

(stan na 1 grudnia 1910 r.),

oprac. A. Bodylska

Wykres nr 4. Mieszkańcy

powiatu wschowskiego

wg kryterium

narodowościowo-

wyznaniowego –

dane procentowe

(stan na 1 grudnia 1910 r.),

oprac. A. Bodylska

24

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

Wykres nr 5. Ludność polska powiatu wschowskiego – dane liczbowe dla poszczególnych miejscowości (stan na 1 grudnia 1910 r.), oprac. A. Bodylska

Wykres nr 6. Ludność niemiecka powiatu wschowskiego – dane liczbowe dla poszczególnych miejscowości (stan na 1 grudnia 1910 r.), oprac. A. Bodylska

ROZDZIAŁ I. OBSZAR I LUDNOŚĆ POWIATU WSCHOWSKIEGO…

25

Wykres nr 7. Ludność wg

kryterium narodowości

miejscowości obecnej

gminy Wijewo,

wchodzących w 1910 r.

w skład powiatu

wschowskiego –

dane procentowe

(stan na 1 grudnia 1910 r.),

oprac. A. Bodylska

Wykres nr 8. Ludność wg

kryterium narodowości

miejscowości obecnej

gminy Włoszakowice,

wchodzących w 1910 r.

w skład powiatu

wschowskiego –

dane procentowe

(stan na 1 grudnia 1910 r.),

oprac. A. Bodylska

Wykres nr 9. Ludność wg

kryterium narodowości

miejscowości obecnej

gminy Święciechowa,

wchodzących w 1910 r.

w skład powiatu

wschowskiego –

dane procentowe

(stan na 1 grudnia 1910 r.),

oprac. A. Bodylska

26

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

Wykres nr 10. Ludność wg

kryterium narodowości

miejscowości obecnej gminy

Wschowa, wchodzących

w 1910 r. w skład powiatu

wschowskiego –

dane procentowe

(stan na 1 grudnia 1910 r.),

oprac. A. Bodylska

Wykres nr 11. Ludność wg

kryterium narodowości

miejscowości obecnej

gminy Szlichtyngowa,

wchodzących w 1910 r.

w skład powiatu

wschowskiego – dane

procentowe

(stan na 1 grudnia 1910 r.),

oprac. A. Bodylska

27

Rozdział II.

Z działalności polskich legalnych organizacji

i stowarzyszeń na terenie powiatu wschowskiego

Władze pruskie z ogromną nieufnością pa-

Włoszakowice nie powstała żadna z nich25. Zmia-

trzyły na wszelkie formy organizowania się Po-

ny zaszły dopiero na początku XX w.

laków w Wielkopolsce. Mocno ograniczone były

28 kwietnia 1904 r. utworzono w Bukówcu

możliwości legalnej działalności polskich towa-

Górnym Kółko Rolnicze. Do grona jego założy-

rzystw i organizacji. Ważną rolę podtrzymywa-

cieli należeli: ks. Wiktor Mojżykiewicz z Prze-

nia polskości pełnił Kościół katolicki. Wiara była

mętu, Franciszek Ksawery Speichert z Popowa,

w dużym stopniu istotnym czynnikiem odróż-

Franciszek Białas, Piotr Lórych, Franciszek Kacz-

niających Polaków od Niemców, którzy w więk-

marek, Jan Rydlichowski, Piotr Grycz, Marcin

szości byli protestantami. Księża w parafi ach byli

Poloch, Tomasz Szulc i Jan Malepszy26. Już na

nie tylko duszpasterzami, ale także społecznika-

początku działalności w 1904 r. Kółko Rolnicze

mi angażującymi się w tworzenie polskich towa-

w Bukówcu Górnym liczyło 140 członków. Sku-

rzystw i organizacji – nie tylko religijnych, ale

piało ono włościan z następujących wsi: Dłuży-

także gospodarczych i kulturalnych. To w nich

na, Krzycko Małe, Bronikowo i Włoszakowice.

pielęgnowano polski język i tradycje.

Franciszek Ksawery Speichert kierował pracami

Nie inaczej było na terenie powiatu wschow-

Kółka Rolniczego w Bukówcu Górnym od jego

skiego, zwłaszcza w miejscowościach zamiesz-

założenia aż do 1929 r.27

kałych w dużym stopniu przez ludność polską.

Z inicjatywy ks. Wiktora Mojżykiewicza

Bardzo enigmatyczne informacje dotyczą dzia-

w 1904 r. założono także Kółko Rolnicze w Bren-

łającego we Wschowie Towarzystwa Przemysło-

nie, obejmujące swoim zasięgiem działania rów-

wego, należącego do Związku Towarzystw Prze-

nież Wijewo. Przyczyniło się ono w dużym stop-

mysłowych w Rzeszy Niemieckiej. Wiadomo, że

niu do unowocześnienia i podniesienia poziomu

istniało w 1884 r., posiadało własną biblioteczkę,

gospodarstw rolnych28. Warto pamiętać, że kół-

a ostatnia wzmianka o jego działalności pochodzi

25

z 1896 r.24

S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, Włoszako-

wice 2010, s. 146.

Znacznie więcej można powiedzieć o polskich

26 http://www.bukowiec-gorny.pl/o-bukowicu/organizacje/

organizacjach utworzonych na terenie obecnej

50-kolko-rolnicze.html (dostęp: 26.05.2018).

27

gminy Włoszakowice. Stanisław Malepszak pi-

S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, dz. cyt., sząc w książce Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów

s. 146. Autor w swojej wcześniejszej publikacji Bukówiec Górny

na tle Krainy Przemęckiej wydanej w Lesznie w 1995 r. podał

o polskich organizacjach w czasie zaborów za-

informację, że Kółko Rolnicze w Bukówcu założono 24 kwiet-

znaczył, że w XIX w. na terenie dzisiejszej gminy

nia 1904 r. Wydzieliło się ono z Kółka Rolniczego w Przemę-

cie, a jego pierwszym prezesem był aż do 1929 r. Franciszek

Ksawery Speichert.

28 J. Stępczak, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim rejonie powia-24 B. Tietz , „Ludność polska w powiecie wschowskim w począt-

tu wschowskiego, „Rocznik Lubuski”, Zielona Góra 1959, t. 1, kach XX wieku”, maszynopis, s. 5.

s. 156.

28

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

5. Działacze Kółka

Rolniczego w Bukówcu

Górnym, sprzed 1919 r.

(Fot. udostępniona przez

redakcję „Nasze Jutro”

we Włoszakowicach)

6. Obchody 25-lecia

Kółka Rolniczego

w Bukówcu Górnym,

1929 r.

(Za: S. Malepszak,

Bukówiec Górny. 800 lat

dziejów, Bukówiec Górny

2007, s. 230)

ka rolnicze odegrały ważną rolę w podnoszeniu

funkcję w krzewieniu oświaty rolniczej w Wielko-

oświaty rolniczej, a tym samym jakości gospodaro-

polsce odgrywała prasa, np. „Poradnik Gospodar-

wania ziemią. Skupiały polskich włościan, którzy

ski” założony w 1889 r. w Poznaniu29.

poprzez usprawnienia w swoich gospodarstwach

Istotną rolę w obronie polskiego stanu po-

rolnych podnosili ich rentowność i skutecznie mo-

siadania w zaborze pruskim pełniły także za-

gli się bronić przed wykupem ziemi przez Niem-

kładane w XIX w. instytucje kredytowe. Miały

ców. W Wielkopolsce pierwsze kółko rolnicze one ułatwiać rozwój, a tym samym utrzymanie założono 22 kwietnia 1866 r. w Dolsku. Dużej po-w polskich rękach przedsiębiorstw, majątków

mocy kółkom rolniczym udzielało Towarzystwo

ziemskich i gospodarstw rolnych. Miało to

Gospodarcze w Poznaniu, które utworzyło Patro-

ogromne znaczenie biorąc pod uwagę działania

nat Kółek Rolniczych. Patronem kółek rolniczych

29 H. Zbierski, O rodowodzie i rozwoju kółek rolniczych słów kilka, w Wielkopolsce był Maksymilian Jackowski, niesa-https://cksmigiel.pl/index.php?option=com_content&view

mowicie aktywny i oddany tej działalności. Ważną

=article&id (dostęp: 1.12.2017).

ROZDZIAŁ II. DZIAŁALNOŚĆ POLSKICH LEGALNYCH…

29

walka o utrzymanie i powiększenie polskiego

stanu posiadania. Powstały polskie spółki han-

dlowe i kredytowe, kółka rolnicze oraz stowarzy-

szenia, które stworzyły podstawy obrony bytu

polskiego chłopa, rzemieślnika i kupca. Wśród

nich ważną rolę odegrały spółdzielnie oszczęd-

nościowo-pożyczkowe. W ich rozwoju zarysowa-

ły się wyraźnie dwa nurty: kasy Stefczyka wzo-

rowane na kasach Reiff eisena oraz banki ludowe

wzorowane na bankach niemieckich typu Schult-

zego z Delitz ch – obsługiwały rolnictwo, drobny

przemysł, rzemiosło i handel. Pierwszą polską

spółdzielnią kredytową w zaborze pruskim było

Towarzystwo Pożyczkowe Przemysłowców Mia-

sta Poznania, założone w 1861 r. Mimo trudnych

warunków wynikających głównie z polityki ger-

manizacyjnej i walki z polskością, banki ludowe

rozwijały się dość dynamicznie. W 1871 r. utwo-

rzono w Poznaniu Związek Spółek Zarobkowych

i Gospodarczych na Wielkie Księstwo Poznań-

skie i Prusy Zachodnie (Związek Spółek Zarob-

kowych Polskich). W 1872 r. na patrona Związku

wybrano księdza Augustyna Szamarzewskiego.

Po jego śmierci w 1891 r. patronat nad Związkiem

Spółek Zarobkowych objął ks. Piotr Wawrzyniak,

który pełnił tę funkcję do 1910 r. Był on człowie-

kiem energicznym i w pełni oddanym idei two-

7. Podpisy pierwszych członków – wspólników

Banku Ludowego w Bukówcu Górnym

rzenia spółdzielni pożyczkowych jako polskiej

(Za: Bank Spółdzielczy we Włoszakowicach 1904 –2004,

samoobrony przed germanizacją. W okresie jego

Bydgoszcz 2005, s. 18)

patronatu spółdzielczość w zaborze pruskim sta-

ła się mocną ostoją polskości.

władz zaborczych. 26 kwietnia 1886 r. założono

Pierwszy bank ludowy w powiecie wschow-

w Poznaniu Komisję Kolonizacyjną, która dyspo-

skim został założony w Bukówcu Górnym. Zebra-

nowała ogromnymi funduszami. Podstawowym

nie założycielskie odbyło się 20 listopada 1904 r.

celem Komisji było wykupywanie ziemi od pol-

Postanowiono na nim powołać spółdzielnię pod

skich ziemian i chłopów w celu osadzania na niej

nazwą Bank Ludowy – Spółka z nieograniczoną

Niemców. Działania te miały przyspieszyć ger-

odpowiedzialnością w Bukówcu. Na członków

manizację Wielkopolski. Nie mniejsze zagrożenie

zarządu wybrano: Marcina Polocha (gospodarza

stanowiła Hakata. To potoczna nazwa założonej

i restauratora, który został pierwszym prezesem

3 listopada 1894 r. niemieckiej organizacji nacjona-

banku), Bolesława Grzesieckiego (kupca) i Fran-

listycznej – Niemiecki Związek Kresów Wschod-

ciszka Kaczmarka (gospodarza)30. Według ustaleń

nich. Wzięła się ona od pierwszych liter nazwisk

Antoniego Kaczmarka (nauczyciela, regionalisty,

jej założycieli: Ferdynanda von Hansemanna, Her-

autora wielu artykułów o historii gminy Włosza-

manna Kennemanna i Henryka von Tiedemanna.

kowice) prawdopodobnym inspiratorem utwo-

Polacy musieli znaleźć skuteczne sposoby na

rzenia banku w Bukówcu Górnym był ks. Wiktor

powstrzymanie niemieckiego zagrożenia wyku-

Mojżykiewicz, proboszcz z Przemętu i pierwszy

pu polskiej ziemi i przedsiębiorstw. W połowie

XIX w. na terenie zaboru pruskiego rozwinął się

30 Bank Spółdzielczy we Włoszakowicach 1904–2004, Bydgoszcz ruch społeczno-gospodarczy, którego celem była

2005, s. 21.

30

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

8. Fragment pierwszego

statutu Banku

Ludowego w Bukówcu

Górnym.

(Za: Bank Spółdzielczy

we Włoszakowicach,

dz. cyt., s. 20)

9. Dom Franciszka

Kaczmarka w Bukówcu

Górnym – pierwsza

siedziba Banku

Ludowego, stan z 2009 r.

(Za: S. Malepszak, Gmina

Włoszakowice. 800 lat

dziejów, Włoszakowice

2010, s. 321)

prezes tamtejszego Banku Ludowego31. 20 grudnia

ftpfl icht (Bank Ludowy – Spółka z nieograniczoną

1904 r. odbyło się zebranie, na którym podpisano

odpowiedzialnością)33. Siedzibę banku urządzo-

statut i wybrano członków Rady Nadzorczej w na-

no w lokalu wynajętym w domu Franciszka Kacz-

stępującym składzie: ks. Roman Jaensch (pre-

marka. Systematycznie wzrastała liczba jego człon-

zes), Franciszek Ksawery Speichert (wicepre-

ków: 98 w 1905 r., 379 w 1910 r., a w 1914 r. aż 50434.

zes), Piotr Lórych, Jan Świętek, Bernard Grzesiecki,

W styczniu 1905 r. utworzono także Bank Lu-

Fabian Bura, Leon Przezbórski, Franciszek Białas

dowy w Brennie. Jak słusznie pisał Józef Stęp-

i Walenty Sieracki32. Zawiązana spółka została

czak, przyczynił się on do uniezależnienia lud-

w dniu 29 grudnia 1904 r. zarejestrowana w są-

ności polskiej od kapitałów niemieckich35.

dzie we Wschowie pod nazwą: Bank Ludowy –

33

Eingetragene Genossenschaft mit unbeschränkter Ha-

Tamże.

34 Tamże, s. 22.

31 Tamże.

35 J. Stępczak, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim rejonie powia-32 Tamże.

tu wschowskiego, dz. cyt., s. 156.

ROZDZIAŁ II. DZIAŁALNOŚĆ POLSKICH LEGALNYCH…

31

Powstały także towarzystwa o charakterze

W 1905 r. powstały jeszcze dwa inne towarzy-

kulturalnym, które za główny cel stawiały sobie

stwa o podobnym charakterze – „Zgoda” w Śmiesz-

pielęgnowanie języka polskiego i zachowanie na-

kowie oraz „Jedność” we Włoszakowicach39.

rodowej tożsamości. Na terenie powiatu wschow-

Proboszcz parafi i w Bukówcu Górnym ks.

skiego zaznaczyła się działalność Towarzystwa

Paweł Kitz mann założył w 1908 r. oddział Ka-

Czytelni Ludowych, które założono w 1880 r. na

tolickiego Towarzystwa Robotników Polskich.

terenie zaboru pruskiego. Zajmowało się głównie

Jego długoletnim prezesem był Jan Apolinarski.

zakładaniem bibliotek i czytelni oraz organizowa-

Liczba członków wahała się od 40 do 60 osób. Ze-

niem odczytów. Jego zasłużonym działaczem był

brania odbywały się regularnie raz w miesiącu

ks. Antoni Ludwiczak. Jak podkreślał Stanisław

– w każdą trzecią niedzielę miesiąca. Organizo-

Malepszak, dzięki wysiłkowi ludzi działających

wano je w sali Marcina Polocha. Podczas spotkań

w Towarzystwie Czytelni Ludowych, Polacy mie-

wygłaszano referaty o tematyce religijno-spo-

li chociażby skromny dostęp do literatury w ję-

łecznej i patriotycznej. Urządzano także zabawy

zyku ojczystym36. Pozytywną rolę Towarzystwa

i wieczorki, a raz lub dwa razy w roku przygoto-

podkreślił także Józef Stępczak wspominając jego

wywano przedstawienia teatralne40.

działalność na obszarze północno-zachodnim

Ponadto w Bukówcu Górnym działało Koło

powiatu wschowskiego (obecna gmina Wijewo):

Śpiewu Świętej Cecylii. Zebranie organizacyj-

„Do szerzenia oświaty i umacniania polskości

ne odbyło się w domu Piotra Grycza w dniu

wśród mieszkańców tych wiosek przyczyniło się

31 grudnia 1908 r. On też był prezesem koła do

także czytanie książek z uruchomionej na miej-

1926 r. Pierwszym dyrygentem został Franciszek

scu biblioteki Towarzystwa Czytelni Ludowych

Fengler (do 1914 r.), a po nim Władysław Durski

i dość liczne prenumerowanie pism polskich. Nie

(do 1921 r.). Koło poprzez propagowanie polskiej

był również rzadkością, specjalnie zakupiony dla

pieśni odegrało istotną rolę w utrzymaniu ducha

dzieci w wieku szkolnym elementarz polski”37.

narodowego wśród mieszkańców41.

W Brennie działało także, założone 22 lute-

Już w okresie I wojny światowej (a dokład-

go 1905 r., Towarzystwo Świętego Józefa (wła-

niej w 1917 r.) w Brennie powstało koło wielce

dze niemieckie nie chciały się zgodzić na nazwę

zasłużonego na polu działalności patriotycznej,

„Oświata”). Towarzystwo odegrało ważną rolę

Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, którego

w pogłębianiu postaw patriotycznych wśród miej-

komendantem był Stefan Furmanek. Jego człon-

scowych Polaków. Wystarczy chociażby przyto-

kowie poznawali historię Polski, uczyli się pa-

czyć niektóre tytuły organizowanych odczytów

triotycznych piosenek, a także władania bronią42.

w latach 1905–1906: „O szanowaniu języka pol-

Działalność polskich organizacji, zarówno na

skiego”, „O polskiej ziemi i sprzedawczykach”,

polu kultury, jak i gospodarki przyczyniła się

„O Janie III Sobieskim”, „O królach Polski”, w znacznym stopniu do zachowania narodowej

„O trzecim rozbiorze Polski”, „O uczeniu rze-

tożsamości w trudnym okresie zaborów i inten-

miosła synów włościańskich i braku rzemieślni-

sywnych prób germanizacji.

ków polskich”, „O potrzebie popierania swoich”.

Warto także wspomnieć o organizowaniu przez

Towarzystwo św. Józefa amatorskich przedsta-

wień teatralnych, na które do Brenna i Wijewa

przyjeżdżali Polacy nie tylko z sąsiednich miej-

scowości, ale także między innymi ze Wschowy38.

39 B. Tietz , „Ludność polska w powiecie wschowskim […]”, ma-

szynopis, dz. cyt., s. 4.

36 S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, dz. cyt., 40 S. Malepszak , Bukówiec Górny na tle dziejów Krainy Przemęckiej, s. 146.

dz. cyt., s. 304.

37 J. Stępczak, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim rejonie powia-41 Tamże.

tu wschowskiego, dz. cyt., s. 156.

42 A. Kaczmarek, Wijewo wróciło do Polski, „Przyjaciel Ludu”, 38 Tamże, s. 157.

Leszno 1988, z. IV (XV), s. 24.

32

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

10. Sztandar Towarzystwa Ludowego „Zgoda” pod

11. Poczet sztandarowy Katolickiego Towarzystwa

wezwaniem św. Józefa w Śmieszkowie

Robotników z Bukówca Górnego; stoją od lewej: Ignacy

(Za: Ziemia Lubuska, praca zbiorowa pod red.

Głuszak, Leon Przezbórski i Walenty Samol, 1908 r.

M. Szczanieckiego i S. Zajchowskiej, Poznań 1950, s. 204)

(Za: S. Malepszak, Bukówiec Górny. 800 lat dziejów,

dz. cyt., s. 234)

12. Katolickie Towarzystwo Robotników Polskich w Bukówcu Górnym, okres międzywojenny.

(Fot. udostępniona przez redakcję „Nasze Jutro” we Włoszakowicach)

ROZDZIAŁ II. DZIAŁALNOŚĆ POLSKICH LEGALNYCH…

33

13. Koło Śpiewu św. Cecylii w Bukówcu Górnym, 1912 r.

(Za: S. Malepszak, Bukówiec Górny. 800 lat dziejów, dz. cyt., s. 235) 14. Członkowie Koła Śpiewu św. Cecylii z Bukówca Górnego.

(Fot. udostępniona przez redakcję „Nasze Jutro” we Włoszakowicach)

34

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

35

Rozdział III.

Udział polskich uczniów szkół ludowych powiatu wschowskiego

w strajkach szkolnych w latach 1906–1907

Jednym z ważniejszych oręży w walce o zacho-

Władze pruskie stosunkowo szybko zaczęły

wanie narodowej tożsamości Polaków w okresie

łamać powyższe deklaracje składane ludności

zaborów było posługiwanie się językiem ojczy-

polskiej, ale jeszcze przez kilkadziesiąt lat nie

stym jako wyrazem odrębności i kultywowania

rozpoczęto zdecydowanej wojny z językiem pol-

wspólnoty narodowej. Po klęsce Napoleona i li-

skim w szkołach.

kwidacji Księstwa Warszawskiego, w wyniku po-

W rozporządzeniu ministra Karla von Alten-

rozumień kongresu wiedeńskiego z 1815 r., Wiel-

steina z 7 sierpnia 1818 r. wyraźnie jeszcze pod-

kopolska wróciła w granice Prus. 15 maja 1815 r.

kreślano zachowanie języka polskiego:

król Fryderyk Wilhelm III wydał patent w spra-

wie utworzenia Wielkiego Księstwa Poznańskie-

Zabierać komuś jego język ojczysty, a temu

go oraz odezwę do mieszkańców. Zagwarantował

samemu cały jego sposób myślenia, a natomiast

Polakom między innymi poszanowanie prawa do

narzucać mu sztucznie inny, obcy język, byłoby

używania własnego języka zarówno w szkołach,

już u jednostki zupełnie fałszywą drogą oświe-

jak i w urzędach oraz swobodę wyznawania wia-

cenia, tem więcej zaś u całego narodu, cho-

ry katolickiej. Odezwa do mieszkańców Wielkiego

ciażby nawet naród ten nie posiadał języka tak

Księstwa Poznańskiego głosiła m.in.:

bogatego, odrębnego, wyodrębnionego i gra-

matycznie wydoskonalonego, jakim jest język

Będziecie wcieleni do Mojej Monarchii, bez

polski. Kto chce rzeczywiście skutecznie popie-

ubliżania waszej narodowości. […] otrzymacie,

rać wykształcenie narodu polskiego, musi pa-

równie jak inne prowincje Mojego Państwa rząd

miętać, że najpewniej osiągnie ten cel zawsze za

prowincjonalny. Wasza religia zostanie zachowa-

pomocą języka polskiego. Dla interesów rządu

ną i przedsięwzięte zostaną środki do utrzymania

wystarcza w zupełności, by język niemiecki był

duchownych w miarę ich dostojeństw. […] Wasz

przedmiotem nauki w każdej szkole polskiej

język ma być używanym obok niemieckiego we

i by uważano, aby dzieci występujące ze szkoły

wszystkich publicznych sprawach a każdemu

nabyły biegłości w używaniu tego języka44.

z Was w miarę zdolności jego otwarty zostanie

przystęp do publicznych urzędów Wielkiego

Z kolei 29 maja 1842 r. ówczesny minister

Księstwa, równie jako do wszystkich urzędów

oświaty Johann Albrecht Friedrich Eichhorn wy-

i dostojeństw Mojego Państwa43.

dał specjalną instrukcję normującą sprawy języ-

ka wykładowego w szkołach Wielkiego Księstwa

43 Odezwa króla pruskiego Fryderyka Wilhelma do mieszkańców

Wielkiego Księstwa Poznańskiego (pisownia uwspółcześniona),

44 Nauka języka polskiego w szkołach pruskich. Według „Historyi po-htt ps://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a8/Ode-

lityki narodowościowej rządu pruskiego wobec Polaków” dr. Józe-

zwa_krola_pruskiego_Fryderyka_Wilhelma_do_Mieszkan-

fa Buczka i innych źródeł opracował Ignacy Żniński, Grudziądz cow_Wielkiego_Ksiestwa_Poznanskiego (dostęp: 22.02.2018).

1914, s. 6.

36

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

Poznańskiego. W szkołach ludowych (podsta-

można było używać języka polskiego, i to w stop-

wowych), w których przeważały dzieci polskie,

niu ograniczonym47.

głównym językiem wykładowym miał być język

Ograniczanie nauki religii w języku polskim

polski, a w szkołach z przewagą dzieci niemiec-

w gimnazjach wywołało sprzeciw arcybiskupa

kich język niemiecki. Z uwagi na konieczność

gnieźnieńsko-poznańskiego Mieczysława Ledó-

znajomości języka niemieckiego miał on być

chowskiego. 23 lutego 1873 r. wydał on okólnik

przedmiotem nauki także w szkołach polskich.

dla katolickich nauczycieli religii w gimnazjach,

W seminariach nauczycielskich nauka miała

w którym nakazał naukę religii w języku polskim

odbywać się w języku niemieckim, a jedynie re-

w czterech klasach niższych, zaś w dwóch klasach

ligia w języku ojczystym uczniów. Nauczyciele

wyższych po niemiecku. Na odpowiedź rządu

seminariów powinni jednak znać zarówno język

pruskiego nie trzeba było długo czekać. 1 marca

niemiecki, jak i język polski. Uczniom polskim

1873 r. wydano rozporządzenie o wydaleniu ze

należało robić powtórki wykładów w języku pol-

służby tych wszystkich nauczycieli gimnazjów,

skim, aby sprawdzać, na ile zrozumieli wykłady

którzy nie zastosowali się do przepisów nakazu-

prowadzone w języku niemieckim. Podręczniki

jących naukę religii w języku niemieckim48. Arcy-

także miały być pisane w obydwóch językach.

biskup Ledóchowski został w 1874 r. uwięziony

W gimnazjach i szkołach realnych, w których

przez władze pruskie, ostatecznie w 1876 r. wy-

uczyli się zarówno Niemcy i Polacy, nauczycie-

jechał do Rzymu, zmarł w Watykanie w 1902 r.49

le powinni znać zarówno język niemiecki, jak

Nie lepiej zaczęła wyglądać sytuacja w szko-

i polski45.

łach ludowych. 15 lipca 1886 r. wydano ustawę

Bezwzględna walka z polskością i przyspie-

o mianowaniu i stosunkach służbowych nauczy-

szenie polityki germanizacyjnej w zaborze pru-

cieli szkół ludowych w Wielkopolsce i w Prusach

skim nastąpiły w okresie rządów w latach 1862–

Zachodnich. Odtąd prawo mianowania nauczy-

1890 Ott o von Bismarcka – premiera Prus, a od

cieli przysługiwało wyłącznie państwu. Polscy

1871 r. także kanclerza Rzeszy. Wyeliminowano

nauczyciele byli często przenoszeni służbowo

język polski z administracji, zarówno państwo-

na zachód Niemiec, a ich miejsce zajmowali na-

wej, jak i samorządowej.

uczyciele niemieccy. 7 września 1887 r. minister

Stopniowo ograniczano także używanie języ-

Gustav Heinrich Gossler wydał z kolei rozpo-

ka polskiego w szkołach. Już w 1872 r. zmienio-

rządzenie nakazujące zupełne usunięcie języka

no zasady nadzoru nad szkolnictwem. W myśl

polskiego ze szkół ludowych i przeznaczenie

generalnego regulaminu szkolnego z 1769 r. uzyskanych godzin lekcyjnych na naukę języka w Prusach nadzór nad szkołami sprawowało du-niemieckiego50.

chowieństwo. Bismarck uważał, że polscy księ-

Powszechne były praktyki szykanowania i nę-

ża wykorzystywali to dla utrzymania języka

kania przez policję polskich towarzystw oświato-

polskiego w szkołach. W marcu 1872 r. wydano

wych, konfi skaty książek i rewizje w bibliotekach

ustawę, która nadzór nad szkołami powierzyła

ludowych51.

państwu. To wyłącznie władze państwowe mia-

47 Według ustaleń Józefa Stępczaka do wyeliminowania nauki

ły prawo mianowania inspektorów szkolnych46.

języka polskiego we wschowskiej szkole elementarnej kato-

W latach 1872–1874 zupełnie zniemczono

lickiej doszło już w 1873 r. Natomiast w szkole realnej, prze-

szkoły średnie (gimnazja). Usuwano z nich pol-

kształconej później w gimnazjum, język polski w ograniczo-

nym wymiarze był jeszcze w programach szkolnych na lata

skich nauczycieli, a w ich miejsce zatrudniano

1877/1878 i 1878/1879. W sprawozdaniu rocznym gimnazjum

Niemców. Wyeliminowano także prawie zupeł-

za 1892 r. nie było już żadnej wzmianki o języku polskim.

nie z gimnazjów język polski. Tylko wyjątkowo

(Zob.: J. Stępczak, „Polskie aspekty szkół miasta Wschowy

podczas rządów pruskich”, maszynopis, Muzeum Ziemi

Wschowskiej, sygn. 1948, s. 7, 10–11).

48 Nauka języka polskiego w szkołach pruskich, dz. cyt., s. 38.

49 A. Galos i Z. Zieliński, Mieczysław Ledóchowski, [w:] Internetowy polski słownik biografi czny, htt p://www.ipsb.nina.gov.pl/a/

biografi a/mieczyslaw-ledochowski (dostęp: 25.04.2018).

45 Tamże, s. 10–12.

50 Nauka języka polskiego w szkołach pruskich, dz. cyt., s. 41–42.

46 Tamże, s. 33.

51 Tamże, s. 43.

ROZDZIAŁ III. UDZIAŁ POLSKICH UCZNIÓW SZKÓŁ LUDOWYCH…

37

Sytuacja poprawiła się nieco po ustąpie-

Pomorzu używania języka polskiego na lekcjach

niu Bismarcka z funkcji kanclerza, co nastąpiło

religii w szkołach ludowych (podstawowych)57.

w 1890 r. 11 kwietnia 1891 r. ówczesny minister

Polityka władz dotycząca drastycznego ogra-

szkolnictwa Robert von Zedlitz -Trütz schler wy-

niczenia używania języka polskiego wywołała

dał zezwolenie nauczycielom prowincji poznań-

oburzenie ludności polskiej, która zdecydowa-

skiej na udzielanie dzieciom polskim prywatnej

nie przystąpiła do obrony prawa nauki religii

nauki czytania i pisania w języku polskim. Za

w szkołach ludowych w języku polskim. Orga-

zgodą gmin taka nauka mogła odbywać się w lo-

nizowano chociażby wiece protestacyjne i pisano

kalnych szkołach. W szkołach nie położonych na

petycje. Taki wiec odbył się między innymi w Po-

terenach bezwzględnie niemieckich należało po-

znaniu 15 września 1887 r. Wzięło w nim udział

nownie rozważyć kwestię nauki religii w języku

ok. 3000 osób z Wielkopolski, Pomorza, Śląska

polskim, zwłaszcza gdyby dzieci miały problemy

oraz Warmii i Mazur. Kolejny wiec w Poznaniu

ze zrozumieniem nauki w języku niemieckim52.

zorganizowano 20 lutego 1889 r.58 Protestowa-

Natomiast 2 października 1891 r. minister Zedlitz

no także w ówczesnym powiecie wschowskim.

wydał kolejne rozporządzenie, na podstawie któ-

W 1876 r. zorganizowano wiec we Włoszako-

rego pozwolono niemieckim dzieciom na życze-

wicach, a w 1899 r. protestowali mieszkańcy

nie ich rodziców brać udział w prywatnych lek-

Brenna59.

cjach języka polskiego53.

Najbardziej wymownym świadectwem oporu

W 1892 r. nowy minister szkolnictwa Robert

Polaków przeciwko próbom całkowitego wyeli-

Bosse odwiedził w prowincji poznańskiej szko-

minowania języka polskiego ze szkół były straj-

ły ludowe. Okazało się, że wiele polskich dzie-

ki w szkołach ludowych, gdy dzieci za zgodą,

ci nie zna na tyle języka niemieckiego, by pobie-

a wręcz zachętą swoich rodziców, odmówiły na-

rać naukę religii w tym języku. 16 marca 1894 r.

uki religii w języku niemieckim. Symbolem straj-

minister wydał rozporządzenie wprowadzające

ków szkolnych stał się protest dzieci we Wrześni

ponownie naukę języka polskiego w szkołach

w 1901 r. Znacznie szersza fala strajków szkol-

ludowych. Był to przedmiot nadobowiązkowy.

nych ogarnęła Wielkopolskę w latach 1906–1907.

W nauce mogły brać udział tylko dzieci polskie54.

Objęły one także szkoły ludowe na terenie ów-

W ciągu kolejnych kilku lat nastąpił jednak po-

czesnego powiatu wschowskiego, a dotyczyło to

wrót do polityki eliminowania języka polskiego

miejscowości zamieszkałych w większości przez

ze szkół, także w nauczaniu religii. W lipcu 1900 r.

ludność polską (Obwód Komisaryczny Włosza-

minister Konrad Studt wydał zarządzenie o znie-

kowice – obecne gminy Włoszakowice i Wijewo).

sieniu nauki religii w języku polskim w szkołach

W Boguszynie strajk trwał cały rok – rozpo-

ludowych i wprowadzeniu w jego miejsce języ-

czął się w październiku 1906 r., a jeszcze 10 paź-

ka niemieckiego55. Lekcje nauki religii w języku

dziernika 1907 r. władze ukarały za absencję

polskim pozostawiono tylko w dwóch najmłod-

dzieci w szkole następujące osoby: Leona Frąc-

szych klasach56. Decyzją prezesa rejencji poznań-

kowiaka, Józefa Sierackiego, Wawrzyna Tomko-

skiej z 5 lutego 1905 r. usunięto język polski z 203

wiaka i Franciszka Skrzypaczka60.

szkół. W roku 1906 pruskie władze szkolne wy-

Bohaterką polskiego oporu uczniów w Bu-

dały zarządzenie zakazujące w Poznańskiem i na

kówcu Górny była Genowefa Bura (urodziła się

3 stycznia 1893 r. w rodzinie Fabiana i Marianny

57 E. Olender, Strajki szkolne w południowo-zachodniej Wielkopolsce, [w:] Walka o polskość w południowo-zachodniej Wielkopolsce 52 Tamże, s. 47–48.

w I połowie XX w. Wzory postaw patriotycznych. Wypisy tekstów

53 Tamże, s. 48.

źródłowych, Leszno 2006, s. 6.

54 Tamże, s. 48–49.

58 S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, dz. cyt., 55 S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, dz. cyt., s. 255.

s. 256.

59 A. Karczmarek, Z historii szkolnych strajków, dz. cyt., s. 16.

56 A. Karczmarek, Z historii szkolnych strajków, „Przyjaciel 60 S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, dz. cyt., Ludu”, Leszno 1987, z. IX (III) [błąd drukarski, powinno być:

s. 256. Także: E. Olender, Strajki szkolne, dz. cyt., s. 9; A. Kacz-z. III (IX)], s. 16.

marek, Z historii szkolnych strajków, dz. cyt., s. 17.

38

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

15. Boguszyn – dawny

budynek szkoły, 2009 r.

(Za: S. Malepszak, Gmina

Włoszakowice. 800 lat

dziejów, dz. cyt., s. 255)

16. Budynek szkoły

w Bukówcu Górnym,

gdzie w latach

1906–1907 trwał strajk

polskich dzieci.

(Fot. A. Bodylska,

14 maja 2018 r.)

z domu Małeckiej), która strajkowała najdłużej

jej starszego (urodzonego 28 maja 1885 r.) brata

ze wszystkich dzieci. W kwietniu 1907 r. z po-

Władysława, którego wyrzucono ze wschow-

wodu uczestnictwa w strajku troje uczniów nie

skiego gimnazjum61. W 1977 r. Genowefa Bura

otrzymało świadectw szkolnych. Oprócz wspo-

tak wspominała strajk szkolny:

mnianej już Genowefy Burej byli to Ignacy Mocek

(urodził się 1 lutego 1893 r., syn Józefa i Francisz-

Był październik 1906 roku. Do klasy wszedł

ki z domu Małeckiej) i Karolina Mierzyńska (uro-

nauczyciel Lange i w języku polskim powie-

dziła się 23 października 1892 r., córka Franciszka

dział dzieciom, że od dnia dzisiejszego będą

i Konstancji z domu Przezborskiej). Ignacy i Ka-

na lekcjach religii mówić tylko po niemiecku.

rolina otrzymali świadectwa ukończenia szkoły

To samo obowiązuje na przerwach i niech nikt

z datą 12 czerwca 1907 r. Genowefa dostała je

nie waży się być nieposłusznym, bo spotkają go

dopiero 14 września 1907 r., z adnotacją o złym

i jego rodzinę surowe kary. Uczniowie zaczęli

zachowaniu. Ponadto obniżono jej oceny o je-

61 S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, dz. cyt., den stopień ze wszystkich przedmiotów. Dotkli-s. 256 –257. Także: E. Olender, Strajki szkolne, dz. cyt., s. 9; wa kara za udział Genowefy w strajku spotkała

A. Kaczmarek, Z historii szkolnych strajków, dz. cyt., s. 19.

ROZDZIAŁ III. UDZIAŁ POLSKICH UCZNIÓW SZKÓŁ LUDOWYCH…

39

nagany za mówienie po polsku. W następnych

dniach było coraz gorzej. Nauczyciele chodzili

z trzcinami i kto mówił po polsku, został ude-

rzony trzciną. Na lekcjach religii niektórzy odpo-

wiadali po niemiecku. Większość jednak milcza-

ła i otrzymywała najgorsze stopnie oraz uwagi

i była zastraszana. Pójście do szkoły stawało się

okropnością62.

Będąc już w podeszłym wieku, Genowe-

fa Bura powiedziała w rozmowie z Antonim

Kaczmarkiem:

Obniżyli mi dranie wszystkie stopnie. No

przecież tę matematykę tak umiałam, a jeszcze

tylko „gut”. Mogli chociaż napisać, że broniłam

języka polskiego, a oni tylko napisali, że byłam

niegrzeczna. Ja nie ustąpiłam, a oni chcieli uzy-

skać dodatek pieniężny przyznawany przez pań-

stwo pruskie nauczycielom, w których szkole nie

było strajkujących dzieci. Niech to wszystko bę-

17. Dzieci z Bukówca Górnego, ok. 1905 r.

dzie na chwałę Boga i Ojczyzny63.

(Za: S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów,

dz. cyt., s. 256)

O strajku polskich uczniów wspomniano tak-

że w kronice szkoły w Bukówcu Górnym, w któ-

zapytywać się o powody. Pan Lange powiedział,

rej pod datą 1906 odnotowano:

że możemy nie przejść do następnej klasy, a naj-

starsi pozostaną w szkole i jej nie ukończą. Wszyscy

Po feriach jesiennych w Prowincji Poznańskiej,

po raz ostatni zaśpiewali pieśń maryjną i ze łzami

w Prusach Zachodnich oraz na Górnym Śląsku

w oczach poszli do domów. Zarządzenie lan-

wśród dzieci polskich wybuchł strajk, polegają-

drata rozpoczęte słowami „In Namen Des König”

cy na tym, że wzbraniały się one przed pozdro-

przeczytał w klasie Schulinspektor Grübel. Dłu-

wieniem w języku niemieckim, modleniem się

go mówiliśmy o tym w domu. Na drugi dzień

w języku niemieckim i śpiewaniem niemieckich

podczas przerwy na boisku z uwagą obserwo-

pieśni kościelnych oraz odmawiały odpowiedzi

wało nas dwóch nauczycieli. Kilkoro otrzymało

po niemiecku na tych lekcjach religii, które udzie-

lane były w języku niemieckim. Do zwalczania

tego strajku w miejscowościach, w których przy-

brał on już większe rozmiary, ciało pedagogiczne

powiększone było o nowe siły oraz organizowa-

no dodatkowe godziny karne64.

62 Strajk szkolny w Bukówcu Górnym w 1906 r., htt p://www.

bukowiec-gorny.pl/historia/98-strajk-szkolny.html, (dostęp:

1.11.2017).

63 E. Olender, Strajki szkolne, dz. cyt., s. 9.

18. Genowefa Bura,

64 Kronika szkoły w Bukówcu Górnym, przechowywana w Ze-

ok. 1964 r.

spole Szkół w Bukówcu Górnym, wpis w języku niemiec-

APL, Urząd Miasta

kim, tłumaczenie J. Zielonki, [w:] E. Olender, S trajki szkolne,

Leszno, sygn. 10983

dz. cyt., s. 11–12.

40

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

19. Dłużyna – budynek

szkoły. (Fot. Piotr

Frąszczak, 2014 r., www.

fotopolska.eu)

W kronice odnotowano także fakt kontynu-

owania strajku w 1907 r.:

W dniu 1 kwietnia odbyło się pożegnanie

dzieci 14-letnich i przyjęcie nowicjuszy. Również

z tutejszych 14 dzieci, chodzących przeważnie

do klasy wyższej, brało udział w tak zwanym

20. Anna Szymkowiak

strajku szkolnym, wzbraniając się przed niemiec-

(z domu Masłowska)

z Dłużyny, ok. 1964 r.

kimi pozdrowieniami i modlitwami w języku nie-

APL, Urząd Miasta

mieckim. Połowa z nich odstąpiła od strajku po

Leszno, sygn. 8437

feriach zimowych. Troje najniegrzeczniejszych:

Ignac Mocek, Karolina Mierzyńska i Genowefa

Bura, którzy także po 1 lutego nadal trwali przy

Przykładem represji stosowanych wobec ro-

swoim uporze, nie mogła z tego powodu ukoń-

dziców strajkujących dzieci jest historia Mieczy-

czyć szkoły w dniu 1 kwietnia. Szkołę ukończyło

sławy Kwaśnik, uczennicy szkoły w Bukówcu

tylko 23 dzieci. Nowo przyjętych było 49. […]

Górnym. Jej ojca zwolniono ze stanowiska rządcy

Po Wielkanocy ostatni strajkujący oświadczyli,

miejscowego majątku, więc przeniósł się z rodzi-

że od teraz na zawsze – włącznie z lekcjami re-

ną do Wolsztyna66.

ligii – zgadzają się na modlitwy i pozdrowienia

W szkole w Dłużynie strajk trwał kilka mie-

w języku niemieckim. 12 czerwca Ignacy Mo-

sięcy. Dzieci były tam dotkliwie bite przez na-

cek i Karolina Mierzyńska, którzy od 1 kwietnia

uczyciela Fligera, któremu władze na okres straj-

prowadzili się dobrze i do szkoły uczęszczali re-

ku wstrzymały wypłacanie pensji. Mieszkanka

gularnie, przez powiatowego inspektora szkol-

Dłużyny Anna Szymkowiak z domu Masłowska

nego pana nauczyciela Grubela zostali ze szkoły

(urodziła się w Dłużynie w 1898 r., córka Ludwi-

zwolnieni. Natomiast Genowefa Bura, której oj-

ka i Antoniny z domu Rybaczyk) tak w 1977 r.

ciec w uporze trwa i dziecka do szkoły nie wysy-

wspominała okres strajku w szkole:

ła, będzie nadal w szkole zatrzymana, w nowym

roku szkolnym65.

66 A. Kaczmarek, Z historii szkolnych strajków, dz. cyt., s. 19; także: 65 Tamże, s. 12.

S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, dz. cyt., s. 257.

ROZDZIAŁ III. UDZIAŁ POLSKICH UCZNIÓW SZKÓŁ LUDOWYCH…

41

21. Grotniki – dawny

budynek szkoły, 2009 r.

(Za: S. Malepszak, Gmina

Włoszakowice. 800 lat

dziejów, dz. cyt., s. 257)

22. Budynki dawnych

szkół (katolickiej

i ewangelickiej)

we Włoszakowicach.

(Fot. A. Bodylska,

14 maja 2018)

Fliger chodził po ławkach i bił, gdzie popadło.

Fliger był kierownikiem szkoły w Dłużynie

Dzieci zdejmowały spinki z włosów, które rozla-

od 1905 r. Język polski był tam zawzięcie tępio-

tywały się po klasach i często raniły uczniów. Pa-

ny. Uczniowie przyłapani podczas przerw na

miętam jak dziś, że w czasie strajku przyprowa-

rozmowach po polsku, musieli po sto razy na-

dzał on do naszej klasy po lekcjach, chłopaków ze

pisać: In der Schule wird nur deutsche gesprochen 68.

starszych klas i ustawiał ich pod ścianą z rękami

Strajk rozpoczęły także dzieci w Grotnikach.

do góry. Gdyśmy szli do domu, to oni jeszcze tak

Wzięło w nim udział prawie 100% uczniów miej-

stali do godzin wieczornych. Pewnego razu Fliger

scowej szkoły. Nauczycielem był tam znienawi-

wyzywając stojącego pod ścianą Szczepana Sie-

dzony przez ludność polską hakatysta Paul Ma-

rackiego oniemiał ze zdziwienia. Myśmy wzięli go

ziak. Bił on uczniów po twarzach za mówienie

w obronę oświadczając, że nie jest durniem i wie-

po polsku69.

le umie, np. gra na skrzypcach. Wtedy nauczyciel

Fala strajków nie ominęła także samych Wło-

dał mu instrument, a Szczepan po chwilowym na-

szakowic. Były tam trzy szkoły: niemiecka – lute-

myśle zagrał „Jeszcze Polska nie zginęła”67.

rańska, niemiecka – katolicka i polska – katolicka.

67 S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów dz. cyt., 68 S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów dz. cyt., s. 257; także: E. Olender, Strajki szkolne, dz. cyt., s. 10; A. Kacz-s. 257.

marek, Z historii strajków szkolnych, dz. cyt., s. 19.

69 Tamże.

42

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

23. Budynek dawnej

szkoły elementarnej

w Wijewie, 1911 r.

(Ze zbiorów Grzegorza

Klamki)

24. Pocztówka z Brenna

(u dołu budynek

szkoły), sprzed 1919 r.

(Ze zbiorów G. Klamki)

Masowy strajk rozpoczął się w polskiej szkole,

– jako wyraz solidarności ze strajkującymi dzieć-

a uczestniczyły w nim przeważnie dzieci robotni-

mi polskiej szkoły przystąpiły do strajku bierne-

ków rolnych zatrudnionych w miejscowym ma-

go. Ojciec dziewczynek był kolejarzem, wielkim

jątku. Strajk trwał do sierpnia 1907 r., a przerwa-

patriotą, późniejszym powstańcem wielkopol-

no go po podjęciu przez rządcę majątku Sarrazina

skim. Niemiecki kronikarz ubolewał, że wcześ-

decyzji o zwolnieniu z pracy rodziców strajkują-

niej zgodzono się na ich przeniesienie do nie-

cych uczniów. Do wprost sensacyjnego strajku

mieckiej szkoły70.

doszło w niemieckiej szkole katolickiej. Dwie sio-

Na terenie ówczesnego powiatu wschowskie-

stry – Cecylia i Józefa Krysztofi ak (chodzi o cór-

go w strajku szkolnym uczestniczyły także Bren-

ki Wawrzyńca Krysztofi aka i Urszuli z domu

no i Wijewo, w których także znacząco przewa-

Sobierajskiej, w publikacjach nazwisko pisano

żała ludność polska. Strajk w Wijewie został dość

także „Krzysztofi ak” lub „Krystofi ak”, w akcie

małżeństwa nazwisko zapisano „Krysztofi ak”)

70 A. Kaczmarek, Z historii strajków szkolnych, dz. cyt., s. 17.

ROZDZIAŁ III. UDZIAŁ POLSKICH UCZNIÓW SZKÓŁ LUDOWYCH…

43

szybko stłumiony71. Akcję strajkową wspomagali

odbywające się w szkołach niemieckich zajęcia

tutaj Piotr Mirecki i Mikołaj Stępczak72.

przygotowujące do spowiedzi i komunii, gdyż

Pruskie władze oświatowe stosowały najroz-

zajęcia te nie są objęte planem nauczania. Rów-

maitsze formy represji i nacisków wobec strajku-

nież w niektórych miejscowościach prowincji

jących uczniów i ich rodziców w celu złamania

Poznań strajk szkolny słabnie – po tym, jak ro-

oporu. Uczniowie byli bici, pozostawiani na do-

dzice otrzymali wiadomość, że ich dzieci w ra-

datkowe godziny po lekcjach, a najbardziej opor-

zie dalszej uporczywości w strajkowaniu będą

nych z najstarszych klas pozostawiano na kolejny

musiały uczęszczać do szkoły również po świę-

rok szkolny. Rodzicom wytaczano procesy sądo-

tach wielkanocnych. Jedna z gazet polskich in-

we, nakładano na nich dotkliwe kary fi nansowe,

formuje o „poufnym” okólniku ministra oświa-

a bywały także przypadki zwalniania z pracy.

ty D. Studt’a, który zarządza, aby meldowano

O stosowanych różnych form nacisków w celu

o przypadkach, gdy wśród strajkujących znajdą

złamania strajków szkolnych wspomniano m.in.

się dzieci urzędników państwowych i gmin-

w ogłoszeniu zawartym w numerze 92 „Lissaer

nych, ławników, kierowników szkół oraz robot-

Kreisblatt ” z 21 listopada 1906 r.:

ników pracujących w zakładach państwowych

i gminnych73.

Najnowsza kara dyscyplinarna pruskiej ad-

ministracji szkolnej jest taka, że krnąbrne dzieci

Nie ulega wątpliwości, że strajki szkolne były

przekazane zostać mają do zakładów wycho-

istotnym elementem działań ludności polskiej

wawczych prowadzonych przez opiekę społecz-

(zarówno uczniów, jak i ich rodziców) na rzecz

ną. Wydaje się, że kara taka rokuje powodzenie

zachowania narodowej tożsamości. Walka o na-

i grozi się nią oprócz Śląska także w Poznaniu.

ukę religii w języku ojczystym była nie tylko

Ponadto w prowincji poznańskiej toczy się 160

sprawą wiary (chociaż, zwłaszcza młodsi ucznio-

procesów karnych oraz prowadzone są postępo-

wie, mogli mieć problemy ze zrozumieniem lek-

wania przeciwko polskim duchownym. W nie-

cji prowadzonych po niemiecku), ale także wy-

których wioskach w Prusach Zachodnich strajk

razem patriotyzmu i przywiązania do języka

słabnie. W Berlinie polscy rodzice wzywani są

polskiego.

teraz do tego, aby nie posyłali swych dzieci na

71 J. Stępczak, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim rejonie powia-tu wschowskiego, dz. cyt., s. 157.

72 J. Stępczak, Referat na temat powstania wielkopolskiego na

terenie obecnej gminy Wijewo, wygłoszony w 1949 r., maszy-

nopis, Archiwum Państwowe w Lesznie [dalej: APL], Zwią-

zek Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku. Koło Bren-

no, sygn. 2.

73 E. Olender, Strajki szkolne, dz. cyt., s. 13.

44

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

45

Rozdział IV.

Działalność Towarzystwa Tomasza Zana oraz skautingu

we wschowskim gimnazjum

W publikacjach dotyczących tajnych polskich

i Piśmiennictwa Polskiego76. B. Halczak pisał, że

organizacji w gimnazjach można spotkać infor-

Towarzystwo Historii i Literatury Polskiej zosta-

mację, że jedna z pierwszych na terenie zaboru

ło założone przez uczniów Gimnazjum św. Marii

pruskiego została utworzona w 1817 r. w Po-

Magdaleny w Poznaniu i poznańskiej szkoły re-

znaniu z inicjatywy Henryka Dąbrowskiego,

alnej w 1855 r., a podobne towarzystwa istniały

a wśród założycieli wymieniano m.in. Karola

w Trzemesznie i Ostrowie77.

Marcinkowskiego. Nie jest to jednak potwierdzo-

19 lutego 1861 r. delegaci towarzystw przy gim-

ne, a jak wręcz stwierdził Bohdan Halczak, jest

nazjach w Poznaniu, Lesznie, Ostrowie i Trzemesz-

to „legenda”. W tymże roku (tz n. w 1817) grono

nie założyli wielkopolski związek pod nazwą Towa-

polskich studentów zawiązało w Berlinie orga-

rzystwo Narodowe. Oddziały w poszczególnych

nizację Związek Przyjaciół74. Dwa lata później

gimnazjach przyjęły różne nazwy: w Poznaniu

(w 1819 r.), z inicjatywy ówczesnego studenta

„Kościuszko”, w Lesznie „Krakus”, w Trzemesznie

medycyny w Berlinie Karola Marcinkowskiego,

„Zan”, a w Ostrowie „Zawisza”. W listopadzie

założono organizację „Polonia”. W 1822 r. została

1862 r. władze policyjne wykryły Towarzystwo

ona wykryta przez berlińską policję, a na organi-

Narodowe i ustaliły nazwiska jego 221 członków.

zatorów i członków posypały się kary75.

100 osób skazano w procesach sądowych na kary

Prawdopodobnie trochę później organizowa-

więzienia od jednego dnia aż do półtora roku78.

no tajne koła samokształceniowe w gimnazjach

Na jakiś czas zahamowało to działalność kół

w Wielkopolsce. Były one ze sobą luźno powią-

samokształceniowych w gimnazjach. Po kilku la-

zane. Stawiały sobie za cel przede wszystkim

tach zaczęły się one na nowo odradzać, m.in. ok.

zdobycie przez skupioną w nich młodzież wie-

1867 r. w Poznaniu, a ok. 1868 r. w Ostrowie. Po-

dzy z historii Polski i literatury ojczystej. Była to

jawiły się także koła w innych gimnazjach, m.in.:

odpowiedź na politykę germanizacyjną prowa-

ok. 1860 r. w Śremie pod nazwą „Marianie”, ok.

dzoną wobec ludności polskiej.

1865 r. w Gnieźnie (bez nazwy), przed 1870 r.

W połowie lat pięćdziesiątych XIX w. istnia-

w Inowrocławiu pod nazwą „Zan”, ok. 1875 r.

ły w gimnazjach w Poznaniu, Lesznie i Ostrowie

Wielkopolskim, a tolerowane czasowo przez pru-

76 M. Paluszkiewicz, J. Szews, Słownik biografi czny członków taj-skie władze oświatowe koła Towarzystwa Historii

nych towarzystw gimnazjalnych w Wielkim Księstwie Poznańskim

1850–1918, Poznań 2000, s. 5.

74

77

B. Halczak, Towarzystwo Tomasza Zana w latach 1899–1914,

B. Halczak, Towarzystwo Tomasza Zana, dz. cyt., s. 12.

78

Zielona Góra 1996, s. 11.

M. Paluszkiewicz, J. Szews, Słownik biografi czny członków taj-

75 Tamże, s. 12.

nych towarzystw, dz. cyt., s. 5–6.

46

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

25. Budynek

wschowskiego

gimnazjum, początek

XX w.

Muzeum Ziemi

Wschowskiej we

Wschowie (dalej MZW),

sygn. MZW-AH-804

26. Budynek

wschowskiego

gimnazjum, początek

XX w.

MZW, sygn.

MZW-AH-986

w Wągrowcu pod nazwą „Ojczyzna”, w 1894 r.

w swojej publikacji podaje informację, że według

we Wschowie (bez nazwy)79.

Janusza Nowaka stało się to ok. 1903 r.81 Nato-

W lipcu 1899 r. zorganizowano w Poznaniu zjazd

miast w Słowniku biografi cznym członków tajnych

przedstawicieli gimnazjalnych kół samokształce-

towarzystw gimnazjalnych w Wielkim Księstwie Po-

niowych. Spotkanie odbyło się w domu państwa

znańskim autorstwa Mariana Paluszkiewicza i Je-

Meissnerów przy ówczesnej ulicy Podgórnej 20. Za-

rzego Szewsa podano rok 1913, kiedy na pod-

łożono organizację „Czerwona Róża” – przyjęła ona

stawie jednego wspólnego statutu ujednolicono

nazwę od znaku rozpoznawczego delegatów na

program działania82.

zjazd, czyli przypiętej na mundurkach gimnazjal-

Na wzór Towarzystwa Tomasza Zana powsta-

nych czerwonej róży80.

ły także koła samokształceniowe przy szkołach

Na początku XX w. coraz powszechniej za-

średnich dla dziewcząt. Działały one w Pozna-

częła się przyjmować nazwa „Towarzystwo To-

niu, Gnieźnie, Ostrowie, Śremie, Inowrocławiu,

masza Zana”. Nie wiadomo dokładnie, kiedy

Wągrowcu i Wschowie83. O prowadzeniu takiej

przyjęto dla wszystkich kół samokształcenio-

wych w gimnazjach tę nazwę. Bohdan Halczak

81 Tamże, s. 38.

82 M. Paluszkiewicz, J. Szews, Słownik biografi czny członków taj-79 Tamże, s. 6.

nych towarzystw, op. cit, s. 5.

80 B. Halczak, Towarzystwo Tomasza Zana, dz. cyt., s. 37.

83 Tamże, s. 7.

ROZDZIAŁ IV. DZIAŁALNOŚĆ TOWARZYSTWA TOMASZA ZANA…

47

27. Abiturienci

wschowskiego

gimnazjum z 1898 r.;

pierwszy z prawej stoi

Paweł Steinmetz , jeden

z założycieli i pierwszy

prezes Towarzystwa

Tomasza Zana.

(Za: „Das Fraustädter

Ländchen” 1973, R. 19,

nr 1, s. 10)

działalności samokształceniowej wśród polskich

i niewielki był też odsetek polskich uczniów.

dziewcząt we Wschowie nie ma żadnej innej

Józef Stępczak zwrócił jednak uwagę na fakt,

wzmianki.

że wschowskie gimnazjum jako miejsce nauki

Jak już wcześniej wspomniano, do założenia

wybierała polska młodzież nie tylko z powia-

koła samokształceniowego (późniejsze koło Towa-

tu wschowskiego, ale także z innych obszarów

rzystwa Tomasza Zana) doszło także w gimnazjum

Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Można było

we Wschowie84. Miasto było bardzo zniemczone

odnieść wrażenie, że celowo trafi ali tutaj polscy

uczniowie innych gimnazjów (na przykład z Po-

84 Szkolnictwo średnie we Wschowie miało swoje tradycje jeszcze

znania), gdy tam z powodów swojego zaangażo-

w czasach przynależności do państwa polskiego. Ok. 1720 r.

wania w działalność konspiracyjną mieli kłopoty.

wschowski proboszcz Karol Poniński herbu Łodzia sprowadził

do miasta jezuitów. Po przekazaniu zakonnikom w 1727 r. bu-

W zgermanizowanej Wschowie polscy uczniowie

dynku dawnej mennicy, przystąpiono do budowy misji, szkoły

zwracali na siebie mniejszą uwagę i byli mniej

i konwiktu dla młodzieży z domów szlacheckich. Między lata-

kontrolowani niż w miejscowościach, gdzie prze-

mi 1740–1768 misja jezuicka we Wschowie została podniesio-

ważali Polacy85. Józefowi Stępczakowi udało się

na do rangi rezydencji. W 1773 r. papież Klemens XIV wydał

brewe dotyczące kasaty zakonu. 14 października 1773 r. sejm

także, na podstawie nielicznej literatury i źródeł,

konstytucyjny podporządkował wszystkie szkoły pojezuickie

ustalić nazwiska 22 Polaków, którzy byli abitu-

w Polsce Komisji Edukacji Narodowej. W 1782 r. prowadze-

rientami wschowskiego gimnazjum w latach

nie szkoły we Wschowie powierzono cystersom z Przemętu.

W 1783 r. w wyniku dokonanej reformy administracyjnej szkol-

1877–1879, 1892–1899 i 1904–190686.

nictwa (likwidacja szkół wojewódzkich i powiatowych) szko-

Konspiracyjna organizacja polskich uczniów

ła we Wschowie otrzymała status szkoły podwydziałowej. Po

we wschowskim gimnazjum powstała w 1894 r.

zagarnięciu ziemi wschowskiej przez Prusy w 1793 r., szkoła

W sprawozdaniu dotyczącym jej założenia Stani-

podwydziałowa we Wschowie przestała działać. Do odbudowy

polskiego szkolnictwa średniego w mieście doszło w czasach

sław Dabiński pisał:

Księstwa Warszawskiego. 7 stycznia 1811 r. otwarto w mieście

Szkołę Wydziałową, która miała siedzibę w dawnej rezyden-

W latach 1890-tych przybywało z innych

cji jezuickiej. Językiem wykładowym w wymienionej szkole

ośrodków szkół średnich coraz więcej uczniów

był oczywiście język polski. I tak zostało jeszcze przez wiele

lat, pomimo ponownego przekazania powiatu wschowskiego

Polaków. Większa część ich zapoznała się już

Prusom w 1815 r. W 1853 r. szkoła otrzymała nazwę Królew-

w tych szkołach z celami TTZ, a przesiąknię-

skiej Szkoły Realnej. Później przekształcono ją w gimnazjum

ta ideą narodową, uczuła brak skupienia się

(prawdopodobnie ok. 1888 r.). W 1896 r. (w literaturze podaje

się także 1898 r.) szkoła przeniosła się do nowo wybudowanego

85 J. Stępczak, „Polskie aspekty szkół miasta Wschowy podczas

budynku przy obecnej ul. Jana Matejki. (Zob.: B. Ratajewska,

rządów pruskich”, dz. cyt., s. 16.

Materiały archiwalne do dziejów Wschowy, Wschowa 2013).

86 Tamże, s. 17.

48

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

w towarzystwie, celem dalszego podtrzymywa-

nia ducha narodowego i kształcenia się w histo-

rii i literaturze polskiej. Zapotrzebowanie było

tym więcej palące, że młodzież polska w ro-

dzinach polskich, które w tak zniemczonym

mieście jak Wschowa, na palcach policzyć było

można, nie miała żadnego oparcia. Dlatego w r.

1894 zawiązało się z inicjatywy kilku uczniów

28. Bronisława

klas wyższych, tj. od sekundy począwszy, ze

Formanowicz

względu na tajność i bezpieczeństwo kolegów

z domu Lück,

do towarzystwa należących. Celem należy-

ok. 1919 r.

tego zabezpieczenia się odbywały się zebra-

(Fot. udostępniona

nia w grupach po kilku kolegów na stancjach

przez Mariusza

Formanowicza)

i to takich, do których gospodyni Niemka nie

miała łatwego dostępu. Pomimo najdalej idą-

Lipową – gdzie pod numerem 1488 zamieszka-

cych ostrożności, życie towarzyskie nie dało się

łem w podłużnym, ciasnym pokoiku wspólnie

ukryć. Mianowicie jednemu z kolegów Niem-

z synami pani Formanowiczowej, Marianem

ców podpadały nasze częste zebrania, i zaczął

i Janeczkiem. Mieli być moimi kolegami. Jak

nas śledzić, nachodząc niespodziewanie na

oni, zapisany zostałem jako ochotnik do miej-

mieszkania, gdzie się kilku kolegów skupiało.

skiej szkoły, żeby przez pół roku, do Wielkano-

Wobec tego zebrania na stancjach musieliśmy

cy, posiąść jako tako język niemiecki, którego

zlikwidować i takowe w rodzaju przechadzek

znajomość Siemowo dać mi nie mogło. W domu

poza miasto urządzać, i to za każdym razem

było pełno młodych ludzi, studentów, pensjo-

w innej stronie. […] Pomimo tych przeszkód,

nariuszy pani Formanowiczowej. Rej wodził

duch wśród młodzieży nie osłabł, przeciwnie

między nimi syn nauczyciela, Polak, Tadeusz

spotęgował, każdy uczył się na własną rękę hi-

Środecki, fi glarz, kawalarz, przystojny, wysoki,

storii i literatury, z czego jeden drugiego pota-

wszystkim imponujący młodzieniec89.

jemnie przesłuchiwał87.

W innym fragmencie książki prof. Helsztyń-

W swojej relacji Dabiński wspominał o ze-

ski pisał:

braniach na stancjach i podkreślał konieczność

zachowania ostrożności, gdy mieszkało się

Dom jej odznaczał się polskością, był osto-

u Niemców. Stancje dla młodzieży gimnazjal-

ją dla wielu młodzieńców z polskich rodzin.

nej we Wschowie prowadziły także Polki – m.in.

Zamieszkiwali tam seminarzyści, przeważnie

Bronisława Formanowicz i Ludwika Lassociń-

Polacy, i gimnazjaliści, tylko Polacy. Dla nich

ska.. Przez ok. pół roku, od jesieni 1905 do Wiel-

była to prawdziwa kuźnia polskości, gdyż od-

kanocy 1906, na stancji u Bronisławy Formano-

bywały się tu często posiedzenia Towarzystwa

wicz mieszkał Stanisław Helsztyński (właściwie

Tomasza Zana, zakonspirowanej placówki kul-

Skorupka), późniejszy wybitny uczony i pisarz.

tury polskiej. Starsza generacja uczyła młodsze

Został zapisany do katolickiej szkoły powszech-

pokolenie, uczęszczające do gimnazjum, języka

nej we Wschowie, która mieściła się w budynku

polskiego, historii i literatury. Wojna światowa

poklasztornym. W swojej książce Dobranoc, miły

spadła na rodzinę Jana Formanowicza jak hura-

książę wspominał także pobyt we Wschowie:

gan. W roku 1915 poległ na froncie wschodnim

syn Marian, z zawodu bławatnik. W roku 1918,

Budowlami, wieżami kilku kościołów i roz-

w marcu, zginął na froncie zachodnim Stefan,

miarami kamienic mówiła Wschowa o swej wiel-

żywiciel rodziny, od roku 1908 mający posadę

kości. Poznałem najpierw Grabenstraße – dziś

88 Obecnie Lipowa 8.

89 S. Helsztyński, Dobranoc, miły książę. Ludzie, prace, wspomnie-87 Tamże, s. 18 – 19.

nia, Warszawa 1971, s. 16.

ROZDZIAŁ IV. DZIAŁALNOŚĆ TOWARZYSTWA TOMASZA ZANA…

49

30. Ks. Paweł Steinmetz , rys. Antoni Suchanecki.

(Za: S. Jędraś, Ksiądz Paweł Steinmetz , „Przyjaciel

Ludu”, Leszno 1990, z. V–VI (XXIX–XXX), s. 54)

zaliczam się do jej rodziny. Pociągnąłem za nią

z Kosowa do Wschowy, gdzie miałem z jej syna-

mi uczęszczać do preparandy nauczycielskiej.

I nigdy nie dała mi poznać, że jest jakaś różnica

między mną a jej dziećmi90.

Józef Stępczak przytacza w swojej pracy do-

kument, z którego wynika, że zebrania Towarzy-

stwa Tomasza Zana odbywały się także w domu

29. Dom Bronisławy Formanowicz we Wschowie,

rodziny Molinków przy ówczesnej Töpfergasse

przy obecnej ul. Lipowej 8, ok. 1909 r.

(Fot. udostępniona przez M. Formanowicza)

(obecnie ul. Daszyńskiego)91.

Pierwszym prezesem tajnego polskiego towa-

nauczyciela. Trzeci syn, Jan, wzięty w roku 1915

rzystwa we wschowskim gimnazjum był Paweł

do wojska z ławy gimnazjalnej, wrócił po rozbi-

Steinmetz . Ponadto do grona członków założy-

ciu frontu niemieckiego we Francji, jako podpo-

cieli należeli: Stanisław Dabiński, Jan Dratwa, Ju-

rucznik do domu matki, aby na wieść o powsta-

lian Jerzykiewicz, Kramer (nie podano imienia),

niu przekraść się ze Wschowy na stronę polską

Stanisław Lipowicz, Stanisław Maciejewski, Ka-

i wstąpić w szeregi wojska polskiego. O dzielnej

zimierz Maliński i Władysław Witt ig92.

polskiej niewieście, Lückównie z Belęcina, i jej

zasługach na gruncie wschowskim godzi się

90 S. Helsztyński, Dobranoc miły książę, dz. cyt., s. 14–15.

wspomnieć osobno. Może jakiś wieczór szczę-

91 J. Stępczak, „Polskie aspekty szkół miasta Wschowy podczas

śliwy, przy buzującym ogniu i w towarzystwie

rządów pruskich”, dz. cyt., s. 19.

92 Sprawozdanie Stanisława Dabińskiego zamieszczone w ma-

starych przyjaciół i jej dzieci, pozwoli mi kiedyś

szynopisie pracy J. Stępczaka, „Polskie aspekty szkół miasta

wskrzesić tę zacną postać. W pewnym sensie

Wschowy podczas rządów pruskich”, dz. cyt., s. 19.

50

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

31. Ppłk Bernard

Śliwiński

(w okresie nauki

we wschowskim

gimnazjum członek

Towarzystwa

Tomasza Zana),

1920 r.

NAC, Koncern

Ilustrowany

Kurier Codzienny

– Archiwum

Ilustracji, sygn.

1-W-535

33. Kpt. Jan Bronisław Formanowicz (syn Bronisławy)

z rodziną; w okresie nauki we wschowskim

32. Mjr Bronisław

gimnazjum był członkiem Towarzystwa Tomasza

Piniecki, okres

Zana, 1928 r.

międzywojenny.

(Fot. udostępniona przez M. Formanowicza)

(Za: Kawalerowie

Virtuti Militari

1792–1945. Słownik

biografi czny, t. II,

Bronisław Piniecki wspominał o różnych for-

(1914–1921), cz. 1,

mach działalności: prowadzenie biblioteki, or-

Koszalin 1991,

ganizacja wykładów i obchodów polskich świąt

nienumerowana

narodowych94.

wkładka

z fotografi ami)

Antoni Szymański spisał w październiku 1970 r.

ciekawe wspomnienia z okresu działalności w To-

W następnych latach do Towarzystwa Toma-

warzystwie Tomasza Zana i drużynie harcerskiej

sza Zana we wschowskim gimnazjum należeli

we Wschowie, które przechowywane są w Biblio-

m.in.: Bernard Śliwiński, Karol Rzyski, Bolesław

tece Raczyńskich w Poznaniu. Oto ich fragment:

Synowiec, Janusz Wężyk, Jan Formanowicz,

a także Antoni Szymański i Bronisław Piniecki

Piastowska Wschowa była w czasach zabor-

(prezes koła w latach 1912–1914).

czych bardzo zgermanizowana. Polaków moż-

Ten ostatni, w życiorysie napisanym 27 lutego

na było liczyć na palcach. […] Nikła też była

1931 r., tak opisał swoją działalność we Wschowie:

liczba Polaków gimnazjalistów, za to wszyscy,

poczynając od niższej tercji, należeli do tajnej

[…] przeniósłszy się do gimnazjum we

organizacji młodzieżowej „Tomasza Zana”. Wy-

Wschowie [Fraustadt] zostałem prezesem tajnej

mieniam tylko nielicznych: Formanowicz, Ha-

organizacji, którą to godność piastowałem prze

siński, Jankowski Bogdan, Kuklasiński, Piniecki

dwa lata, od kwietnia 1912 r. do kwietnia 1914 r.

Bronisław, Sztukowski, piszący. […] Podkreślam

Działalność organizacji była w tym kompletnie

wybitne zasługi Bogdana Jankowskiego, latami

zgermanizowanym mieście utrudniona. Ciągle

całymi w okresie międzywojennym przebywając

byliśmy narażeni na szykany ze strony [urwany

w Niemczech, głównie w Monachium, wypełnia-

fragment tekstu – przyp. B. R.], którzy nas na

jąc z rozkazu naszych naczelnych władz wojsko-

każdym kroku śledzili, […]93.

wych, niebezpieczne w czasach pokojowych mi-

sje. […] W latach 1913/1914 miałem powierzoną

93 Życiorys napisany przez Bronisława Pinieckiego, Wojskowe Biu-

ro Historyczne, sygn. CAW WBH AP 337 (Piniecki Bronisław).

94 Tamże.

ROZDZIAŁ IV. DZIAŁALNOŚĆ TOWARZYSTWA TOMASZA ZANA…

51

opiekę nad tajną naszą biblioteką. Mieściła się

ona w domu nieocenionej pani Anny Wężyko-

wej, o której synie Wojciechu będzie mowa póź-

niej. Na wypadek zagrożenia pani Szulczewska

zapewniała nam przejęcie naszej, liczącej ponad

dwieście tomów biblioteki95.

Przy kołach Towarzystwa Tomasza Zana dzia-

łały tajne drużyny skautowe – do wybuchu I woj-

ny światowej funkcjonowały one w: Brodnicy,

Chełmnie, Chojnicach, Gnieźnie, Inowrocławiu,

Lesznie, Nakle, Poznaniu, Rogoźnie, Śremie, Świe-

34. Antoni Szymański (w latach 1910–1914 uczeń

ciu, Wałczu, Wągrowcu oraz Wschowie. Wiosną

gimnazjum we Wschowie, członek Towarzystwa

1914 r. na ziemiach polskich zaboru pruskiego ist-

Tomasza Zana), ok. 1918–1920.

niało ok. 40 drużyn skautowych, zrzeszających

(Za: Ewa Michałowska-Walkiewicz Antoni Szymański –

wspomnienie generała brygady, htt p://www.poland.us/

ok. 900 harcerzy96. Antoni Szymański tak wspo-

strona,13,14487,0, antoni-szymanski-wspomnienie-

minał działalność we wschowskiej drużynie

generala-brygady.html (dostęp: 15.04.2018)

harcerskiej:

Od 1911 roku powstawało nasze harcerstwo.

Wszyscy do niego należeliśmy. Utrzymanie ta-

jemnicy nie tylko zostało przypieczętowane

składaną przysięgą, ale leżało po prostu w na-

szej krwi. Były jednak pewne anomalie, wła-

śnie z racji harcerstwa. I tak np. paradowali-

śmy przez miasto w harcerskich mundurkach,

z polskimi proporcami, pieśniami narodowymi

na ustach. Niemcy przystawali, gapiąc się na

dziarsko, nieomal prowokująco, maszerującą

naszą siódemkę. […] Mały nasz zespół harcer-

ski był naturalnie na cenzurowanym ze strony

Niemców, co nam nie tylko nie przeszkadzało,

ale tym bardziej nas podniecało, by przy lada

okazji podkreślać, że jesteśmy Polakami. Tak

np. należąc do zespołu gimnazjalnej piłki noż-

nej, drużyny występującej w pruskich biało-

-czarnych barwach, zastrzegliśmy, że grywać bę-

dziemy jedynie pod warunkiem, że my Polacy

będziemy mieli biało-czerwone koszule. A, że

Niemcom zależało na obsadzie polskiej obrony,

95 A. Szymański, „Wschowa. Wspomnienia o organizacji gimna-

zjalnej T.T.Z.”, spisane w Londynie w 1970 r., maszynopis, [tecz-

ka:] Paluszkiewicz Marian, „Materiały do dziejów Towarzystwa

35. Dom we Wschowie, przy obecnej ul. ks. Andrzeja

Tomasza Zana (Zbiór artykułów)”, Poznań 1979. Biblioteka Ra-

Kostki 13, gdzie mieszkała rodzina Bronisława

czyńskich w Poznaniu, sygn. Rkp. 2642, s. 315–316. Wymieniona

i Stanisławy Wężyk. Przechowywano tutaj tajną

przez A. Szymańskiego Anna Wężykowa to Stanisława Wężyk.

bibliotekę Towarzystwa Tomasza Zana. (Fot.

96 J. Karwat, Od idei do czynu. Myśl i organizacje niepodległościowe Aleksandra Heitz man, lipiec 2018 r.)

w Poznańskiem w latach 1887–1919, Poznań 2002, s. 275.

52

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

36. Antoni Szymański

w mundurze Polskich

Sił Zbrojnych na

Zachodzie, okres

II wojny światowej.

(Za: G. Łukomski,

Generał brygady Antoni

Szymański (1894–

1973), Pruszków –

Warszawa – Londyn

2006, s. 112)

Kuklasińskim i piszącym, zgodzili się na nasze

zastrzeżenia97.

37. Grobowiec rodziny Bojanowskich herbu Junosza

Antoni Szymański uczestniczył latem 1912 r.

w Niechłodzie. Za zgodą właścicieli majątku

w kursie dla skautów w Skolem, skąd przywiózł

urządzono w należącym do nich lesie strzelnicę

do Wschowy karabin, aby można było prowadzić

Polskiej Drużyny Strzeleckiej we Wschowie.

ćwiczenia wojskowe.

(Fot. B. Ratajewska, lipiec 2018 r.)

Jesienią 1913 r. zaczęto tworzyć w Wielko-

polsce i na Pomorzu Polskie Drużyny Strzelec-

Zwróciłem się do nieznanego mi właściciela

kie. Drużyna we Wschowie powstała z inicjatywy

pobliskiego Wschowie majątku Niechłód pana

prezesa Towarzystwa Tomasza Zana Bronisława

Bojanowskiego „Mamy karabin. Chcemy w le

Pinieckiego. Komendantem prowadzącym ćwi-

sie urządzić strzelnicę”. Monologowałem. Za-

czenia wojskowe był Antoni Szymański. W ra-

cny Polonus słuchał, ale robił na mnie wraże-

porcie z prac Polskich Drużyn Strzeleckich

nie, jakby niczego nie chciał zrozumieć. Dopie-

w Wielkopolsce z grudnia 1913 r. wynikało, że

ro, gdy bez słowa pożegnania uścisnął mą dłoń,

w ich ramach przeciętnie ćwiczyło we Wscho-

zrozumiałem, że jego słowa zgody były zbędne.

wie 11 osób98. Antoni Szymański wspominał, że

W mig poszła robota saperska, nie trwało długo

strzelnicę urządzono w lesie majątku Niechłód,

strzelnica była gotowa i to według fachowych

którego właścicielem był Bojanowski99:

przepisów Wojciecha Wężyka. Nieomal co ty-

dzień grzmiały nasze strzały100.

Wschowska drużyna ćwiczyła także w la-

sach majątku Łysiny, którego właścicielem był

Szumski101.

97 A. Szymański, „Wschowa. Wspomnienia o organizacji gimna-

zjalnej T.T.Z.”, dz. cyt., s. 316–318.

100 A. Szymański, „Wschowa. Wspomnienia o organizacji gimna-

98 J. Karwat, Od idei do czynu, dz. cyt., s. 277.

zjalnej T.T.Z.”, dz. cyt., s. 322. Wspomniany Wojciech Wężyk

99 Prawdopodobnie chodzi o Józefa Bojanowskiego herbu Juno-

poległ w 1920 r. podczas wojny polsko-bolszewickiej.

sza (1887–1934), syna Stanisława. Majątek Niechłód w 1913 r.

101 J. Stam, Działalność Polskich Drużyn Strzeleckich w zaborze pru-kupił Bolesław Speichert, a od niego w 1916 r. Eleonora Skó-

skim, [w:] Poznań Marszałkowi Piłsudskiemu 19 III 1933, Poznań rzewska z domu Bojanowska. W 1920 jako właściciel fi guruje

1933, s. 32. W „Dzienniku Poznańskim” z 3 maja 1905 r. uka-

Józef Bojanowski, który mieszkał tam od 1919 r. (Zob. Majątki

zała się informacja, że Szumski (nie podano imienia) kupił

wielkopolskie, t. 4, Powiat leszczyński, oprac. M. Jarzewicz, Szre-majątek w Łysinach od pułkownika v. Kenszyckiego (Kęszyc-

niawa 1996, s. 105).

kiego).

53

Rozdział V.

Aktywizacja ludności polskiej powiatu wschowskiego

jesienią 1918 r.

Polacy przez cały okres rozbiorów nie pogo-

niemieckim przeprowadzono dyskusję w spra-

dzili się z utratą niepodległości i podejmowali

wie polskiej. Posłowie Koła Polskiego Wojciech

różne działania (od walki zbrojnej poprzez pra-

Korfanty i Władysław Seyda wystąpili z hasłem

cę organiczną) w celu przywrócenia państwa

pełnej niepodległości Polski103. Istotnym czynni-

polskiego na mapę Europy. Wybuch w sierpniu

kiem, który wpłynął na uaktywnienie się ludno-

1914 r. I wojny światowej zmienił zupełnie obli-

ści polskiej w zaborze pruskim, był wybuch w li-

cze Europy. Zaborcy Polski znaleźli się w prze-

stopadzie 1918 r. rewolucji w Niemczech, która

ciwstawnych obozach, a jedną z konsekwencji

na jakiś czas sparaliżowała funkcjonowanie pań-

wojny był ostatecznie upadek monarchii: Habs-

stwa. Zarówno w Niemczech, jak i w zaborze pru-

burgów, Hohenzollernów i Romanowów. Prze-

skim powstawały Rady Robotnicze i Żołnierskie,

grana Niemiec i Austro-Węgier oraz rewolucja

które w różnych miejscowościach pełniły istot-

bolszewicka w Rosji ułatwiła działania na rzecz

ną rolę i były formalnie uznawane przez władze

odbudowy niepodległej Polski.

niemieckie. Polacy starali się mieć w nich także

Także w Wielkopolsce pilnie obserwowano

swoje reprezentacje. 11 listopada 1918 r. ujawnił

rozwój sytuacji. Wkrótce po wybuchu wojny się wobec władz niemieckich Komitet Obywatel-polscy działacze polityczni powołali w Pozna-

ski w Poznaniu i przyjął nazwę Rady Ludowej.

niu tajne Koło Międzypartyjne, od 1916 r. Mię-

Dzień później uczynił to Centralny Komitet Oby-

dzypartyjny Komitet Obywatelski102. Ostatnie watelski i utworzył Tymczasową Naczelną Radę miesiące I wojny światowej w 1918 r. przyniosły

Ludową. Wyłoniono także tymczasowy Komi-

w zaborze pruskim wyraźny wzrost aktywno-

sariat Naczelnej Rady Ludowej w składzie: ks.

ści polskich kół niepodległościowych. W lutym

Stanisław Adamski, Wojciech Korfanty i Adam

1918 r. powstała Polska Organizacja Wojskowa

Poszwiński104.

Zaboru Pruskiego. Organizacja gromadziła broń

14 listopada 1918 r. tymczasowy Komisariat

i amunicję, przygotowywała kadry konspiracyj-

Naczelnej Rady Ludowej wezwał ludność polską

nego wojska polskiego. Jednym z jej czołowych

do zachowania spokoju i wyczekiwania decyzji

przywódców był Wincenty Wierzejewski. W lip-

cu 1918 r. Międzypartyjny Komitet Obywatelski

zmienił nazwę na Centralny Komitet Obywatel-

103 A. Albert, Najnowsza historia Polski 1914–1993, t. 1, Warszawa ski, a jego działalność miała coraz bardziej jawny

1995, s. 45.

104

charakter. W październiku 1918 r. w parlamencie

M. Mogiłka, Polityka Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej wo-

bec Niemiec w czasie powstania wielkopolskiego, Prace Naukowe 102 E. Śliwiński, W 90-tą rocznicę Powstania Wielkopolskiego 1918–

Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, Seria: „Res

1919 – „Grupa Leszno”, Leszno 2008, s. 10.

Politicae”, t. IV, 2011, s. 94, htt p://dlibra.bg.ajd.czest.pl:8080/

Content/970/ResPoliticae4-93.pdf (dostęp: 13.07.2018).

54

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

38. Ulica Niepodległości

we Wschowie

(w czasach niemieckich

Breitestrasse). Widoczny

dom, w którym mieszkał

i prowadził swoją fi rmę

kupiecką Jan Metelski,

początek XX w.

MZW, sygn.

MZW-AH-838.

konferencji pokojowej w sprawie zachodniej gra-

nicy odradzającego się państwa polskiego105.

W różnych miejscowościach zaczęły powsta-

wać powiatowe i gminne rady ludowe jako repre-

zentacje ludności polskiej wobec władz niemiec-

kich. Najczęściej do ich tworzenia dochodziło

39. Jan Metelski,

w wyniku ujawniania się dotychczasowych kon-

jeden z czołowych

spiracyjnych komitetów obywatelskich. Powiato-

działaczy polskich

we Rady Ludowe utworzono jesienią 1918 r. rów-

we Wschowie

przełomu

nież w południowo-zachodniej Wielkopolsce:

1918/1919, okres

14 listopada w Kościanie i w Śmiglu, 17 listopada

międzywojenny.

w Gostyniu, a 20 listopada w Lesznie106.

(Ze zbiorów

Polacy uaktywnili się także na terenie po-

Muzeum

wiatu wschowskiego. W Bukówcu Górnym (wsi

Regionalnego

zamieszkałej niemal całkowicie przez Polaków)

im. dr. Henryka

Florkowskiego

11 listopada 1918 r., podczas obchodów uroczy-

w Kościanie)

stości patrona parafi i św. Marcina, w związku

z zawarciem rozejmu w Compiègne ks. proboszcz

do Sejmu Dzielnicowego oraz zbierano fundusze

Ryszard Platz odprawił podniosłe nabożeństwo.

na cele narodowe108. W tym samym dniu wiec od-

Zorganizowano także w tym dniu patriotycz-

był się również w Brennie109.

ne zebranie w sali Walentego Śliwy107. Ponadto

Pod koniec listopada 1918 r. we Wschowie,

w dniu 24 listopada 1918 r. w sali Marcina Polo-

w mieszkaniu Jana Metelskiego odbyło się zebra-

cha odbył się duży wiec ludności polskiej, na któ-

nie Polaków, w którym wzięli udział: Franciszek

rym wybrano Franciszka Kaczmarka na delegata

Kaczmarek z Bukówca Górnego, ks. Józef Gór-

ny z Włoszakowic, kupiec Piotr Mirecki z Bren-

105 Tamże, s. 95.

na, Stępczak (nie podano imienia) z Wijewa

106 B. Ratajewska, Południowo-zachodnia Wielkopolska w czasie po-i Tadeusz Tomaszewski z Siedlnicy110. Następne

wstania wielkopolskiego (1918–1919), [w:] Walka o polskość południowo-zachodniej Wielkopolski w I połowie XX wieku. Wzory postaw patriotycznych. Wypisy tekstów źródłowych, Leszno 2006, s. 19.

108 S. Malepszak, Bukówiec Górny na tle dziejów Krainy Przemęckiej, 107 E. Lepka, „Zarys organizacji i przebiegu działań powstań-

dz. cyt., s. 288.

czych 1918–1920 r. na terenie Ziemi Wschowskiej”, Grotniki 109 A. Kaczmarek, Wijewo wróciło do Polski, dz. cyt., s. 24.

1969, maszynopis, APL, Związek Bojowników o Wolność

110 S. Malepszak, Bukówiec Górny. 800 lat dziejów, Bukówiec Gór-i Demokrację w Lesznie, sygn. 464, s. 3.

ny 2007, s. 186.

ROZDZIAŁ V. AKTYWIZACJA LUDNOŚCI POLSKIEJ POWIATU…

55

40. Ks. Józef

Górny, od 1916 r.

proboszcz parafi i we

Włoszakowicach,

duchowny

zaangażowany

w działalność

patriotyczną na

terenie powiatu

wschowskiego, okres

międzywojenny.

(Za: S. Malepszak,

Gmina Włoszakowice.

800 lat dziejów,

dz. cyt., s. 316)

42. Antoni i Marianna Borowiakowie, zdjęcie

portretowe wykonane z okazji 65. rocznicy ślubu,

Leszno, 1933 r.

(Ze zbiorów Jacka Borowiaka)

zebranie zorganizowano u gospodarza Antonie-

go Borowiaka w Przyczynie Dolnej. Powołano

wówczas Powiatową Radę Ludową, której prze-

wodniczącym został ks. Józef Górny.

W mieście organizacją działalności propolskiej

zajął się Jan Metelski. Jego współpracownikami

byli m.in. Stanisław Voelkel i Anna Lassocińska.

Cała trójka mieszkała przy ówczesnej Breitestras-

se, czyli obecnej ulicy Niepodległości. Anna Las-

socińska sporządzała m.in. spis Polaków zgłasza-

jących gotowość do walki w przyszłym powstaniu

i zbierała dary (biżuteria, pieniądze) na potrzeby

narodowe. Przechowywała je w puszkach po cu-

kierkach. Przygotowywano także specjalne wo-

reczki, do których wkładano po 40 naboi, które

miano rozdawać powstańcom111.

41. Stanisław Voelkel we Wschowie, sprzed 1918 r.

111 A. Ziemkowski, O Powstaniu Wielkopolskim we Wschowie (2), (Ze zbiorów Janusza Skrzypczaka)

„Panorama Leszczyńska”, nr 33, 1986, s. 13.

56

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

44. Franciszek

Kaczmarek, gospodarz

i działacz społeczno-

-gospodarczy z Bukówca

Górnego, uczestnik obrad

Sejmu Dzielnicowego

w Poznaniu w grudniu

1918 r., w latach

1922–1926 poseł na Sejm

43. Anna Lassocińska,

RP, ok. 1930 r.

sprzed 1919 r.

Za: S. Malepszak, Gmina

(Za: A. Ziemkowski,

Włoszakowice. 800 lat

O Powstaniu

dziejów, dz. cyt., s. 320)

Wielkopolskim

we Wschowie

b) żeby w myśl zasady prezydenta Wilsona

(1), „Panorama

oraz uchwał koalicjantów w Wersalu z pań-

Leszczyńska” 1986, nr

stwem polskim złączyły się dzielnice byłe-

32, s. 13)

go Królestwa Pruskiego, w których mieszka

Delegaci powiatu wschowskiego (ks. Józef Gór-

od wieków ludność polska113.

ny z Włoszakowic, Franciszek Kaczmarek z Bu-

kówca Górnego oraz Piotr Mirecki i Andrzej Ny-

W celu stworzenia propagandowej przeciw-

kiel z Brenna) wzięli udział w obradach Polskiego

wagi dla Polskiego Sejmu Dzielnicowego zorga-

Sejmu Dzielnicowego, który zebrał się w Poznaniu

nizowany został zjazd niemieckich rad ludowych.

w dniach 3–5 grudnia 1918 r. Do miasta przyjechało

Odbył się on w dniach 12–13 grudnia 1918 r., a do

ponad 1000 delegatów, którzy reprezentowali nie

Poznania przybyło 1500 osób. Domagano się po-

tylko Wielkopolskę, ale także Pomorze, Śląsk oraz

mocy militarnej dla utrzymania w granicach

Warmię i Mazury. Obrady odbywały się w sali kina

Niemiec wschodnich terenów. W wielu miejsco-

„Apollo”. W ostatnim dniu obrad wybrano 80-oso-

bową Naczelną Radę Ludową. Jej organem wyko-

nawczym został Komisariat Naczelnej Rady Ludo-

wej, w skład którego weszli: ks. Stanisław Adamski

(Poznań), Wojciech Korfanty (Śląsk), Adam Po-

szwiński (Kujawy), Józef Rymer (Śląsk), Stefan Ła-

szewski (Pomorze) i Władysław Seyda (Poznań)112.

45. Piotr Mirecki, rys.

Sejm Dzielnicowy nie podjął uchwały o przy-

Antoni Suchanecki

łączeniu ziem zaboru pruskiego do odradzające-

(Za: A. Kaczmarek,

go się państwa polskiego, ale wyraźnie zaznaczo-

Wijewo wróciło do

no, że takiej decyzji oczekiwano od zwycięskiej

Polski, „Przyjaciel

Ludu”, Leszno 1988,

w wojnie koalicji:

z. IV (XV), s. 26)

W chwili obecnej kiedy nastąpić ma likwida-

wościach rozlokowano wkrótce oddziały Grenz-

cja straszliwej wojny, a państwa koalicyjne sta-

schutz u. Niemcy tworzyli także oddziały zbrojne

nęły u celu swych zamierzeń, wnosimy:

Służby Straży i Bezpieczeństwa. Polacy starali się

a) żeby naprawiona została wiekowa krzywda

je jak najliczniej obsadzać, aby mieć wpływ na ich

rozbiorów Polski przez zwrócenie Państwu

działalność114.

Polskiemu tych ziem, które do niego należa-

W wielu miejscowościach wśród ludności

ły przed rozbiorami, dokonanymi gwałtem

polskiej zorganizowano zbiórkę funduszy na

zaborczych autokratów ościennych , a które

cele narodowe. Przeprowadzono je także w po-

obejmują także własne wybrzeże morskie.

wiecie wschowskim. Na terenie obecnej gminy

112 E. Śliwiński, W 90-tą rocznicę Powstania Wielkopolskiego, dz. cyt., 113 Tamże.

s. 15.

114 Tamże, s. 19.

ROZDZIAŁ V. AKTYWIZACJA LUDNOŚCI POLSKIEJ POWIATU…

57

46. Przemarsz ulicami Poznania delegatów na Sejm Dzielnicowy, 3 grudnia 1918 r.

APL, Zbiór fotografi i, sygn. 91

47. Adam Ruszczyński,

prawnik i działacz polski,

jesienią 1918 r. wybrany

na przewodniczącego

Powiatowej Rady

Ludowej w Lesznie,

jeden z mówców na

wiecu we Wschowie

12 grudnia 1918 r.

(Za: D. Szymczak, Adam

Ruszczyński, adwokat

polskości, Leszno 2015)

Włoszakowice zebrano ogółem 11 620 marek,

z czego sam Bukówiec Górny wpłacił kwotę 6186

marek115. Ofi arnością wykazali się także miesz-

kańcy obecnej gminy Wijewo. Wijewo zadeklaro-

wało kwotę 2000 marek. 1 stycznia 1919 r. Zabo-

rówiec wpłacił 253 marki. Niestety nie zachowała

się żadna dokumentacja związana z wysokością

wpłat w poszczególnych miejscowościach116.

Na początku grudnia 1918 r. Powiatowa Rada

Ludowa we Wschowie zorganizowała zebranie

wybranego grona Polaków z całego powiatu, na

48. Jan i Józef Góreccy w obozie internowania

w Żaganiu w 1919 r. Józef (pierwszy z prawej) był

115 E. Lepka, „Zarys organizacji i przebiegu działań powstańczych

jednym z organizatorów i mówców wiecu ludności

1918–1920 r. na terenie Ziemi Wschowskiej”, dz. cyt., s. 3.

116 J. Stępczak, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim rejonie powia-polskiej we Wschowie 12 grudnia 1918 r.

tu wschowskiego, dz. cyt., s. 158.

(Ze zbiorów J. Skrzypczaka)

58

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

49. Restauracja Paula

Zimmera we Wschowie

– miejsce wiecu ludności

polskiej w dniu 12 grudnia

1918 r. Budynek nie

istnieje, znajdował się

nad stawami przy obecnej

ul. Ogrodowej.

MZW, sygn.

MZW-AH-976

które zaproszono także zarząd Soldatenratu (Rady

Do Wschowy na prośbę naszą przybyli pre-

Żołnierskiej). Otwarcie mówiono o chęci powro-

zes Sądu Okręgowego z Leszna pan Ruszczyń-

tu ziemi wschowskiej do odradzającego się pań-

ski, ksiądz proboszcz Dykier z Kąkolewa oraz Jó-

stwa polskiego. Niemcy ponoć godzili się z tym

zef Górecki z Leszna, który podstawił konie, aby

i obiecywali, że jeżeli wojsko polskie wkroczy do

mówcy mogli dojechać. Wiec był imponujący.

Wschowy, to oni poddadzą miasto117.

Okolica, nawet najdalsza, stawiła się w komple-

12 grudnia 1918 r. Polacy zorganizowali we

cie. Konie ozdobiono w biało-czerwone wstę-

Wschowie wielki wiec patriotyczny. Jan Metelski

gi. Pani Stęsikówna, później zamężna Blüg-

wspominał:

ge zamieszkała w Lesznie, nie oglądała się na

117 J. Metelski, Trwaliśmy mężnie na rubieżach (wspomnienia napisane w 1922 r.), „Panorama Leszczyńska” 1988, nr 3, s. 14.

ROZDZIAŁ V. AKTYWIZACJA LUDNOŚCI POLSKIEJ POWIATU…

59

50. Tablica na budynku Centrum Kultury i Rekreacji

we Wschowie, upamiętniająca wiec ludności

polskiej 12 grudnia 1918 r.

(Fot. Aleksandra Heitz man, czerwiec 2018 r.)

niemieckie zakazy. Rozwinęła na sali biało-

-czerwony sztandar118.

51. Budynek przy ulicy Niepodległości 12 we

Wschowie. Mieszkał w nim Stanisław Kowalewicz,

Na wiecu przemawiali: Adam Ruszczyń-

wschowski lekarz i polski patriota. (Fot. Aleksandra

ski (przewodniczący Powiatowej Rady Ludo-

Heitz man, sierpień 2018 r.)

wej w Lesznie), proboszcz z Kąkolewa Tadeusz

Dykier, Józef Górecki z Leszna oraz Franciszek

polskiej120. Jednak o drugim wiecu nie wspomi-

Kaczmarek z Bukówca Górnego i Jan Filipowski

nają inne znane mi źródła czy opracowania.

z Lginia119. Pamiątkowa tablica upamiętniająca

Oprócz wymienionych już, a zamieszkałych we

wiec z 12 grudnia 1918 r. znajduje się na budyn-

Wschowie Polakach, którzy prowadzili i wspiera-

ku dawnego hotelu (róg obecnych ulic Niepodle-

li działania narodowe (m.in. Jan Metelski, Anna

głości i Daszyńskiego we Wschowie, obecnie sie-

Lassocińska, Stanisław Voelkel, rodzina Forma-

dziba Centrum Kultury i Rekreacji). Wiec odbył

nowiczów i rodzina Wężyków) warto pamiętać

się jednak w innym miejscu, w nieistniejącym już

także o rodzinie lekarza Stanisława Kowalewicza

obiekcie – restauracji Paula Zimmera, która stała

(urodził się w Brennie 10 listopada 1863 r., zmarł

przy obecnej ul. Ogrodowej nad stawami.

we Wschowie w październiku 1918 r.), jego żonie

Jest jedna relacja, autorstwa powojennego wie-

Stanisławie z domu Meissner, ich córce Irenie i jej

loletniego profesora Wyższej Szkoły Muzycznej

mężu Witoldzie Jeszke. Ponadto mieszkali tutaj

we Wrocławiu Janusza Nowaka (w latach 1914-

m.in. sekretarz sądu Józef Wrzesiński, kupiec Lu-

1919 ucznia Katolickiego Seminarium Nauczyciel-

dwik Wenski, a wikarym we wschowskiej farze

skiego we Wschowie), z której wynika, że w 1918 r.

w latach 1911–1918 był ks. Stanisław Piątkowski.

zorganizowano we Wschowie dwa wiece ludności

Wyraźne deklaracje ludności polskiej w spra-

wie przyłączenia Wielkopolski do odbudowują-

118 Tamże. Wymieniona przez Jana Metelskiego „Pani Stęsi-

kówna” to prawdopodobnie urodzona 13 kwietnia 1887 r.

cego się państwa polskiego budziły niechęć i oba-

w Przyczynie Dolnej Katarzyna Stęsik, córka Jana i Marian-

wy Niemców. Pomimo przegranej wojny liczyli

ny z domu Wańskiej. Wyszła za mąż za Franciszka Blügge,

oni na pozostawienie przynajmniej większości

a po pozostawieniu Wschowy w granicach Niemiec małżon-

tego obszaru w granicach Niemiec. Tak było tak-

kowie przenieśli się do Leszna. W spisie mieszkańców Lesz-

na z 1921 r. odnotowano, że Katarzyna i Franciszek Blügge

że na terenie powiatu wschowskiego.

mieszkali na Nowym Rynku. Katarzyna Blügge zmarła

w Lesznie w 1965 r.

120 E. Dzięcielewski, Wschowa i Ziemia Wschowska w literaturze, 119 S. Malepszak, Bukówiec Górny. 800 lat dziejów, dz. cyt., s. 188.

Wschowa 2006, s. 193.

60

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

61

Rozdział VI.

Przebieg powstania wielkopolskiego na obszarze powiatu

wschowskiego

Pod koniec 1918 r. sytuacja w Wielkopolsce sta-

zniemczonych lub obsadzonych silnymi jednost-

wała się coraz bardziej napięta. Naczelna Rada Lu-

kami wojskowymi. W południowo-zachodniej

dowa starała się studzić emocje i raczej nastawiała

Wielkopolsce dotyczyło to powiatów leszczyń-

się na rozstrzygnięcia pokojowe, a zatem decyzję

skiego i wschowskiego.

państw zwycięskiej koalicji o powrocie Wielko-

Pomimo wybuchu walk zbrojnych Komisariat

polski w granice odrodzonego państwa polskiego.

Naczelnej Rady Ludowej odnosił się sceptycznie

Sytuacja przybrała jednak inny obrót. 26 grudnia

do działań militarnych. 29 grudnia 1918 r. wydał

1918 r. przyjechał do Poznania entuzjastycznie

odezwę do ludności polskiej, w której ponownie

witany przez ludność polską wielki pianista i pa-

podkreślono, że w sprawie włączenia ziem zabo-

triota Ignacy Paderewski. Niemcy podejmowali

ru pruskiego do Polski należy czekać na decyzję

bezskuteczne próby uniemożliwienia tej wizyty.

konferencji pokojowej122. Wobec trwających jed-

Dzień później (27 grudnia) odbył się przemarsz

nak walk i opanowania przez powstańców ko-

polskich dzieci pod hotel „Bazar”, gdzie zatrzymał

lejnych obszarów Wielkopolski, Komisariat Na-

się Paderewski. W tym samym dniu prowokacyj-

czelnej Rady Ludowej ogłosił 8 stycznia 1919 r.

ny przemarsz ulicami miasta zorganizowali także

dekret o przejęciu władzy na wyzwolonym przez

niemieccy żołnierze z 6. pułku grenadierów, któ-

powstańców obszarze. Ofi cjalnie poinformowa-

rzy zrywali wywieszone fl agi państw alianckich

no o tym także władze niemieckie i wyrażono na-

i polskie. Doszło do strzelaniny i ostatecznie wybu-

dzieję, że: „Rada Ministrów nie będzie miała za-

chu powstania militarnego przeciwko Niemcom.

strzeżeń przeciw powyższym zarządzeniom”123.

Wydarzenia z dnia 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu

W pierwszym okresie na czele oddziałów po-

spowodowały przystąpienie do działań Polaków

wstańczych stał mjr Stanisław Taczak. Ofi cjalnie

w innych powiatach w Wielkopolsce. W wielu

16 stycznia 1919 r. dowództwo powstania prze-

miejscowościach spontanicznie organizowano od-

jął gen. Józef Dowbor-Muśnicki. Ochotnicze od-

działy zbrojne i przystępowano do przejmowania

działy powstańcze przekształcano w regularną

władzy z rąk administracji niemieckiej. Najłatwiej

armię, zorganizowano pobór rekruta oraz two-

i często bezkrwawo przejmowano obszary z wy-

rzono szkoły podofi cerskie. Na terenach opa-

raźną przewagą ludności polskiej. W ten sposób

nowanych przez powstańców tworzono polską

w ciągu tygodnia wyzwoliło się kilkanaście po-

administrację.

wiatów, w tym z terenu południowo-zachodniej

Do działań powstańczych doszło także na ob-

Wielkopolski powiat gostyński (29 grudnia 1918 r.)

szarze południowo-zachodniej Wielkopolski. Jed-

oraz powiaty kościański i śmigielski (30 grud-

ną z pierwszych akcji przeprowadzili członkowie

nia)121. Znacznie trudniej było na terenach mocno

122 M. Mogiłka, Polityka Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej, 121 B. Polak, Front południowo-zachodni powstania wielkopolskiego dz. cyt., s. 101.

1919 r. Grupa „Leszno” , Kościan 1971, s. 19.

123 Tamże, s. 105.

62

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

52. Reprodukcja obrazu

Leona Prauzińskiego

„Szturm i zdobycie

siedziby Prezydium

Policji w Poznaniu,

27 grudnia 1918 r.”, 1998 r.

APL, Zbiór widokówek,

sygn. 1256

Rezerwy Skautowej w Kościanie, którzy w nocy

z 29 na 30 grudnia wykradli broń z magazynu woj-

skowego. Następnie rozbrojono niemieckie warty

i opanowano miasto. Wieczorem 30 grudnia 1918 r.

ofi cjalnie ukształtowały się polskie władze powiatu

kościańskiego. Opanowano także Czempiń, Krzy-

wiń, Lubiń i Śmigiel. Kilka dni później do organi-

zacji oddziałów powstańczych w powiecie gostyń-

skim przystąpił ppor. Bernard Śliwiński124.

Zgodnie z rozkazem Dowództwa Głównego

w Poznaniu z dnia 7 stycznia 1919 r. powiaty: Ko-

ścian, Śmigiel, Leszno i Wschowa weszły w skład

V Okręgu Wojskowego wspólnie z powiatami:

Międzyrzecz, Nowy Tomyśl, Grodzisk i Babimost.

Dowódcą był ppor. Kazimierz Zenkteller125.

Kilka dni później zmieniono jednak decyzję.

8 stycznia 1919 r. ppor. Bernard Śliwiński udał się do

Dowództwa Głównego w Poznaniu. Zabiegał o po-

wołanie na obszarze południowo-zachodniej Wiel-

kopolski osobnego okręgu wojskowego. Na podsta-

wie rozkazu dziennego nr 8 z dnia 13 stycznia 1919 r.

utworzono nowy IX Okręg Wojskowy, który obej-

mował powiaty południowo-zachodniej Wielkopol-

ski126. Istniejący tutaj front otrzymał nazwę połu-

dniowo-zachodniego, nazywano go także Grupą

,,Leszno”. Dowódcą został ppor. Bernard Śliwiń-

ski, a jego zastępcą ppor. Józef Gomerski. Siedzi-

bę dowództwa zorganizowano w Pawłowicach.

53. Gen. Józef Dowbor-Muśnicki (dowódca powstania

124 E. Śliwiński, W 90-tą rocznicę, dz. cyt., s. 20.

wielkopolskiego) i ks. biskup Stanisław Gall (biskup

125 Tamże, s. 25.

polowy Wojska Polskiego), maj 1919 r.

126 B. Polak, Front południowo-zachodni, dz. cyt., s. 23.

APL, Zbiór fotografi i, sygn. 23

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

63

Oto działania, jakie podjęli na tym obszarze

Polacy. Dwa dni po wybuchu walk w Poznaniu,

tj. 29 grudnia 1918 r., przybył do Jana Metelskie-

go do Wschowy ppor. Wojciech Dombek z in-

strukcjami. Zgodnie z ustaleniami przystąpiono

do spisania wszystkich żołnierzy Polaków, któ-

rzy deklarowali chęć walki w powstaniu129. Jan

Metelski powołał do pomocy tz w. mężów zaufa-

nia w osobach: Antoniego Borowiaka z Przyczy-

54. Ppor. Bernard

ny Dolnej, Ignacego Plewki z Konradowa, Jana

Śliwiński –

Filipowskiego z Lginia, Piotra Mireckiego z Bren-

dowódca Grupy

„Leszno” w czasie

na i Stefana Stępczaka z Wijewa. 2 stycznia 1919 r.

powstania

Jan Metelski w towarzystwie Wojciecha Wężyka

wielkopolskiego,

i Tadeusza Tomaszewskiego z Siedlnicy udali się

1919 r.

do Włoszakowic do proboszcza Józefa Górnego

APL, Zbiór

w celu omówienia przygotowań do działań po-

fotografi i, sygn. 33

wstańczych na terenie powiatu wschowskiego.

Z biegiem rozwoju sytuacji militarnej zarysowały

Gdy wracali wieczorem do Wschowy, zwrócili

się na tym froncie 4 odcinki: „Poniec” (dowód-

uwagę na większe patrole Grenzschutz u. Nato-

cą był ppor. Józef Ceptowski), „Pawłowice” (do-

miast 4 stycznia Metelski przeprowadził rozmowy

wódcą był ppor. Henryk Swinarski), „Osieczna”

w Lesznie. Rozmawiał m.in. z Janem Góreckim,

(dowódcą był ppor. Jan Namysł) oraz w połowie

który ponoć przywiózł z Krotoszyna informację,

stycznia 1919 r. odcinek „Boguszyn”. Dowódcą

że wojsko polskie planuje zajęcie Leszna jeszcze tej

tego odcinka był ppor. Franciszek Szyszka127.

nocy. Spotkał się także z Adamem Ruszczyńskim,

Cały styczeń 1919 r. przeszedł pod znakiem

u którego przebywał posłaniec z Poznania. Wyda-

walk. Toczyły się one ze zmiennym szczęściem.

wało się, że sprawy idą w dobrym kierunku i do-

Do szczególnie znanych epizodów pierwszego

słownie w najbliższym czasie nastąpi zajęcie za-

okresu powstania wielkopolskiego na obszarze

równo Leszna, jak i Wschowy przez Polaków. Jan

południowo-zachodniej Wielkopolski należy

Metelski wspominał także, że Niemcy we Wscho-

rozegrana 11 stycznia 1919 r. zwycięska dla po-

wie wypytywali go, którędy i ile wojska polskie-

wstańców bitwa pod Osieczną.

go idzie w kierunku miasta130.

W przypadku powiatu wschowskiego walki

Istniał plan opanowania Wschowy przez Po-

toczono w jego północnej części (obszar obecnych

laków w czwartek 9 stycznia 1919 r., kiedy to

gmin Wijewo i Włoszakowice). Miały one duże zna-

zamierzano wjechać do miasta pod pretekstem

czenie, gdyż jak się później okazało, na mocy trakta-

przybycia na odbywający się w tym dniu targ131.

tu wersalskiego (zawarty 28 czerwca 1919 r.) do Pol-

Jednak sytuacja radykalnie się zmieniła, gdy

ski wróciła tylko ta część powiatu wschowskiego.

Niemcy przystąpili do zdecydowanego działa-

Oddziały niemieckie stacjonujące w powiecie

nia. 7 stycznia 1919 r. od godziny 10 rano roz-

wschowskim nie chciały dopuścić do rozprze-

poczęto aresztowania Polaków we Wschowie132.

strzenienia się działań powstańczych na tym te-

Aleksander Ziemkowski (wnuk Jana Lassociń-

renie. W wydanej na początku stycznia 1919 r.

skiego, syn jego córki Marii) pisał, że żołnierze

odezwie zapewniano, że batalion Grenzschutz u

Grenschutz u przeprowadzili tego dnia rewizję

będzie zapobiegał zajęciu Wschowy przez pol-

w domu Ludwiki Lassocińskiej:

skich powstańców128.

129 A. Ziemkowski, O Powstaniu Wielkopolskim we Wschowie (1), 127 E. Śliwiński, W 90-tą rocznicę, dz. cyt., s. 25.

„Panorama Leszczyńska” 1986, nr 32, s. 13.

128 E. Lepka, „Zarys organizacji i przebiegu działań powstań-

130 J. Metelski, Trwaliśmy mężnie na rubieżach, dz. cyt., s. 14.

czych 1918–1920 na terenie Ziemi Wschowskiej”, Grotniki

131 J. Stępczak, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim rejonie powia-1969, maszynopis, APL, zespół: Związek Bojowników o Wol-

tu wschowskiego, dz. cyt., s. 159.

ność i Demokrację w Lesznie, sygn. 11765, s. 4.

132 J. Metelski, Trwaliśmy mężnie na rubieżach, dz. cyt., s. 14.

64

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

7 stycznia 1919 r. wcześnie rano – jeszcze

Wrażenie okropne. Mężczyźni nasi uloko-

było ciemno – bijąc kolbami karabinów do

wali się na ziemi jak śledzie, ale gorszy i wprost

drzwi, dobijało się do naszego mieszkania kil-

rozpaczliwy był los pań. Dopiero po wielu in-

ku żołnierzy Grenzschutz u. Zanim otwarto żoł-

terwencjach, Grenzschutz ulokował kobiety

nierzom drzwi, Anna wrzuciła kompromitujące

w hotelu, brudnym i zawszawionym, z gospo-

puszki pod pierzynę leżącej w łóżku 72-letniej

darzem, którym był bardzo ordynarny Niemiec.

wówczas Ludwiki. Żołnierze wpadli z okrzy-

Pożywienie nasze składało się z marchwi nie-

kiem „Gdzie są te puszki”. Żołnierze szukali

czyszczonej i przypalonej w tej mierze, że sko-

wszędzie, ale… nie ośmielili się zajrzeć bab-

rupy z dna kotła żelaznego chrupały w zębach.

ci pod pierzynę. Nie odkryli także magazynu

Paskudne to było żarcie, ani człowiek przełknąć

amunicji, który Ewa133 przemyślnie umieściła

mógł, ani by bydlę tego jeść nie chciało137.

na dolnej półce stołu kuchennego […]134.

Ostatecznie Polacy aresztowani we Wschowie

Anna Lassocińska została jednak aresztowana.

oraz w Lesznie trafi li do obozu internowanych

Tego samego dnia, tj. 7 stycznia 1919 r., areszto-

w Grunthal (Zielona Dolinka) pod Żaganiem,

wano we Wschowie i na terenie powiatu w sumie

obecnie część Żagania. Przetrzymywano tam

ok. 40 osób. Wśród aresztowanych, oprócz wspo-

także powstańców wielkopolskich. W trakcie po-

mnianej już Anny Lassocińskiej, byli także Jan Me-

bytu w obozie zarówno Jan Metelski, jak i Anna

telski i Stanisław Voelkel. Aleksander Ziemkow-

Lassocińska byli przewożeni na przesłuchania

ski wymienił również: Stanisławę Kowalewicz

do więzienia w Głogowie. Postawiono im zarzut

(żonę zmarłego w październiku 1918 r. znanego

zdrady stanu. Metelski chwalił postawę Anny

we Wschowie polskiego lekarza Stanisława Ko-

Lassocińskiej: „Panna Lasocińska to wybitna pol-

walewicza), jej córkę Irenę (żonę prawnika Witol-

ska patriotka. Znosiła z dumą upokorzenia. Ni-

da Jeszke), Stefanię Wrzesińską i Ludwika Wen-

gdy nie wyszła z jej ust skarga, była wzorem cier-

skiego. Wśród zatrzymanych były także Maria

pliwości, niejednemu mężczyźnie za wzór służyć

Ziemkowska (siostra Anny Lassocińskiej) i Cecy-

by mogła”138 .

lia Wenska (żona Ludwika), które jednak jeszcze

Jan Metelski w swoich wspomnieniach pi-

we Wschowie zwolniono135. Bronisław Świderski

sał, że w marcu i kwietniu 1919 r. wschowia-

(lekarz i polski działacz z Leszna, także w tym

nie i wielu innych wrócili do swych domów139.

czasie internowany przez Niemców) wymie-

Z kolei Aleksander Ziemkowki pisał w artyku-

nił wśród aresztowanych Polaków ze Wschowy

le, że wschowianie zostali uwolnieni w sierpniu

także: syna Stanisławy Kowalewicz (prawdopo-

1919 r.140 Zgadzałoby się to z tym, co Stanisław

dobnie Leonarda) i jej zięcia Witolda Jeszke, Jó-

Voelkel podał w swoim życiorysie, że wypusz-

zefa Wrzesińskiego (męża Stefanii Wrzesińskiej),

czono ich po siedmiu miesiącach. Niektórzy

Müllera (nie udało się ustalić imienia) oraz Na-

Polacy ze Wschowy po odzyskaniu wolności –

wrockiego (także nie udało się ustalić imienia)136.

w związku z pozostawieniem Wschowy w gra-

Uwięzieni trafi li najpierw do więzienia w Głogo-

nicach Niemiec – przenieśli się do Leszna, które

wie, a następnie przewieziono ich do Zgorzelca,

zostało przyznane Polsce.

gdzie przez trzy tygodnie byli przetrzymywani

Przeprowadzone 7 stycznia 1919 r. aresztowa-

w dawnym obozie jenieckim dla żołnierzy grec-

nia spowodowały, że plany zorganizowania akcji

kich. Jan Metelski wspominał:

powstańczej i przejęcia Wschowy przez Polaków

stały się nierealne.

133 Mowa o Ewie Ciesielskiej, która mieszkała z Lassocińskimi;

była prawdopodobnie spokrewniona z Ludwiką Lassocińską,

której matka była z domu Ciesielska.

134 A. Ziemkowski, O Powstaniu Wielkopolskim we Wschowie (2), 137 J. Metelski, Trwaliśmy mężnie na rubieżach, dz. cyt., s. 14.

dz. cyt., s. 13.

138 Tamże.

135 Tamże.

139 Tamże.

136 B. Świderski, Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyńskiej, Lesz-140 A. Ziemkowski, O Powstaniu Wielkopolskim we Wschowie (2), no 1997, reprint wydania z 1928 r., s. 79–80.

dz. cyt., s. 13.

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

65

55. Obóz dla internowanych Polaków w Żaganiu – pierwsza z prawej Anna Lassocińska, 1919 r.

(Ze zbiorów J. Skrzypczaka)

56. Jan Metelski (siedzi pierwszy z lewej strony) w obozie dla internowanych w Żaganiu, 1919 r.

(Ze zbiorów Marii Metelskiej)

66

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

Należy także przypomnieć, co działo się na

terenach północnych powiatu wschowskiego,

gdzie w wielu miejscowościach znacznie prze-

ważała ludność polska.

6 stycznia 1919 r. żołnierze wschowskiego od-

działu Grenzschutz u zjawili się we Włoszakowi-

cach w celu aresztowania proboszcza ks. Józefa

Górnego, ale nie zastano go na probostwie, gdyż

zmierzał w tym czasie do Bukówca na zebranie

ludności polskiej. Ponoć planowano rozstrzela-

nie go na wschowskim rynku141.

W tym samym dniu, tj. 6 stycznia 1919 r., od-

był się wiec ludności polskiej w Bukówcu Gór-

nym. Do wsi przybył Ludwik Olejniczak z Ra-

domierza z informacją o opanowaniu przez

powstańców Przemętu i przekazał rozkaz od

Józefa Wróblewskiego, aby w Bukówcu zorgani-

zować oddział powstańczy i przystąpić do dzia-

łań. Wieczorem o godzinie 22.00 w sali Marcina

Polocha zorganizowano wiec z udziałem ok. 300

byłych żołnierzy frontowych. Ogłoszono przyłą-

czenie Bukówca do Polski oraz zorganizowano

Straż Ludową (oddział powstańczy). Jej komen-

dantem został Franciszek Fengler. Przerwano

także połączenie telefoniczne ze Wschową. Biu-

57. Powstańcy z Bukówca Górnego, 1919 r. (Fot.

ro oddziału powstańczego zorganizowano w ho-

Tomasz Szulc)

telu Walentego Śliwy142. W nocy z 6 na 7 stycz-

APL, Jerzy Zielonka – spuścizna (dziennikarz

nia ogłoszono także alarm wśród Polaków we

„Panoramy Leszczyńskiej”), sygn. 142, nr obiektu 1843

58. Bukówiec Górny

– dawny hotel

Walentego Śliwy,

w okresie powstania

wielkopolskiego

siedziba powstańczej

placówki.

(Fot. A. Bodylska,

14 maja 2018 r.)

141 A. Kaczmarek, Ksiądz Józef Górny, „Przyjaciel Ludu”, Leszno 1990, z. I (XXV), s. 17.

142 S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, dz. cyt., s. 154–155.

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

67

Włoszakowicach. Przybyli tutaj z pobliskiej linii

frontu powstańczego Gintrowski (nie udało się

ustalić imienia) i Stanisław Kuczmerowicz, któ-

rzy udali się najpierw do kolejarza Wawrzyńca

Krysztofi aka. Podniesiono także alarm wśród

ludności. Mieszkańcy zgromadzili się na placu

przed kościołem. Zorganizowano oddział po-

wstańczy (Straż Ludową). Obsadzono dworzec

kolejowy, pocztę, nadleśnictwo i posterunek

żandarmerii. Ponadto rozbrojono miejscowych

Niemców. Akcją tą kierował Jan Grycz. W roz-

brajaniu wzięli także udział m.in.: Jan Gąd, Piotr

Gąd, Stanisław Grycz, Franciszek Kiąca, Wacław

Pytlik, Stanisław Pytlik, Józef Skorupiński, Ro-

man Stachowski i Ludwik Świętek. Zarekwiro-

wano m.in.: 19 fuzji myśliwskich, trzy parabele,

sześć karabinów model 98 oraz jeden karabin

rosyjski i kilkaset naboi. Poprzecinano także

60. Zbiorowa mogiła powstańców – poległych

11 stycznia 1919 r. pod Zbarzewem – na cmentarzu

parafi alnym we Włoszakowicach.

(Fot. A. Bodylska, 14 maja 2018 r.)

przewody telefoniczne uniemożliwiając tym sa-

mym łączność miejscowych Niemców ze Wscho-

wą143. Komendantem polskiego oddziału został

tutaj Jan Ott o. Jego zastępcą był Jan Grycz, a ma-

gazynierem broni (zbrojmistrzem) inwalida wo-

jenny Szczepan Nowak. Dowództwo oddziału

urzędowało w budynku poczty. Odwagą wyka-

zała się Apolonia Prałat, która wspólnie z gospo-

darzem Franciszkiem Szymańskim udała się do

Błotnicy, skąd przywiozła do Włoszakowic nocą

z 7 na 8 stycznia 1919 r. lekki karabin maszyno-

wy. Ponadto opiekowała się rannymi. Do włosza-

kowickich powstańców przedostali się ze Wscho-

wy dwaj młodzi chłopcy – Leon Wański i Prałat

(nie podano imienia), którzy chcieli brać udział

w walkach144. 8 stycznia o godz. 9.30 Niemcy

59. Jan Grycz (w czasie powstania wielkopolskiego

przeprowadzili ostrzał artyleryjski Włoszakowic,

formalnie zastępca dowódcy włoszakowickich

powstańców ) z rodziną.

143 Powstanie Wielkopolskie 1919 r. we Włoszakowicach, [cz. I], „Na-

(Fot udostępniona przez redakcję „Nasze Jutro”

sze Jutro”, nr 259, styczeń 2012, s. 16.

144

we Włoszakowicach)

Tamże, s. 17.

68

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

61. Włoszakowice –

budynek dawnej szkoły,

w okresie powstania

wielkopolskiego

siedziba powstańczej

placówki, widok

z 14 maja 2018 r.

(Fot. A. Bodylska)

62. Apolonia Prałat

(z dumu Siuda) –

w czasie powstania

wielkopolskiego

zaangażowana

w działalność

oddziału

powstańczego we

Włoszakowicach

(Fot. udostępniona

przez redakcję

„Nasze Jutro” we

Włoszakowicach)

uszkodzono kilka domów i kościół. Później wieś

zaatakowało ok. 60 żołnierzy Grenzschutz u ze

Wschowy. Niemcy zostali skutecznie odparci,

a obroną dowodził Jan Grycz145.

W nocy z 9 na 10 stycznia 1919 r. dotarła do

Bukówca Górnego broń przekazana z Poznania

przez Naczelną Radę Ludową. W jej skład wcho-

dziły: 244 karabiny ręczne, dwa ciężkie karabiny

maszynowe i 25 000 sztuk amunicji. Broń złożono

u Walentego Śliwy. Do Włoszakowic przekaza-

63. Pomnik powstańców w Zbarzewie.

no 100 karabinów i 1500 naboi oraz pewną liczbę

(Fot. A. Bodylska, 14 maja 2018 r.)

granatów. Broń otrzymali także powstańcy w in-

nych miejscowościach146.

Tragiczny dla włoszakowickich powstańców

okazał się dzień 11 stycznia 1919 r. Patrol pod

Zbarzewem w gęstej mgle został zaatakowany

przez Niemców – w pierwszej fazie potyczki

145 Tamże.

zginęło dwóch powstańców, a rannych Niem-

146 S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, dz. cyt., s. 161.

cy bestialsko zamordowali. Tablica na obelisku

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

69

W następnych dniach i tygodniach sporadycz-

64. Por. Wojciech

Dombek – w czasie

nie dochodziło do potyczek z Niemcami. 19 stycz-

powstania

nia od strony Leszna nadjechał do Włoszakowic

wielkopolskiego

niemiecki pociąg pancerny i ostrzeliwał wieś.

ofi cer Grupy

Wielką ofi arnością wykazali się miejscowi miesz-

„Leszno”, dowodził

kańcy, którzy zaopatrywali powstańców w cie-

m.in. odcinkiem

płą odzież i bieliznę, a także żywność. Staraniem

powstańczym

w Brennie.

ks. Józefa Górnego powstańcy otrzymali także

(Za: A. Podsiadły,

jednorazowy skromny żołd (26 stycznia 1919 r.).

Dombek Wojciech,

2 lutego 1919 r. przybył do Włoszakowic por.

[w:] Słownik

Wojciech Dombek (adiutant dowódcy odcinka

biografi czny Leszna, t. I,

„Boguszyn”). Zarządził zaprzysiężenie powstań-

Leszno 2011, s. 127)

ców, a następnego dnia wysłano ich jako regu-

upamiętniającym miejsce śmierci powstańców

larną kompanię na odcinek Zaborówiec – Brenno

zawiera sześć nazwisk: Jan Ott o z Włoszako-

– Wijewo149.

wic (22 lata, syn dowódcy włoszakowickich po-

Do działań powstańczych na terenie powiatu

wstańców Jana Ott o), Wiktor Zając z Ujazdowa

wschowskiego doszło także na obszarze obecnej

(20 lat), jego brat 21-letni Michał Zając, Stanisław

gminy Wijewo. Zapoczątkowała je akcja kilku po-

Kuczmerowicz z Czempinia (32 lata), Walenty Ję-

wstańców z Górska (Jan Nykiel, Jan Pochanke oraz

siek z Przemętu oraz Leon Wański ze Wschowy

bracia Szczepan i Władysław Walkowiakowie),

(najmłodszy z zamordowanych, prawdopodob-

którzy 8 stycznia 1919 r. wyruszyli przez Zabo-

nie chodzi o niespełna 17-letniego syna Józefa

rówiec do Wijewa. W Zaborówcu zarekwirowali

Leona Wańskiego, który urodził się we Włosza-

broń i amunicję u miejscowych Niemców. Potem

kowicach 5 marca 1902 r.)147. Uroczysty pogrzeb

dotarli do Brenna i stamtąd wczesnym rankiem 9

czterech zamordowanych powstańców (Walenty

stycznia przybyli do Wijewa. Skonfi skowali broń

Jęsiek i Stanisław Kuczmerowicz zostali pocho-

żandarmowi Wolff owi i zarządcy majątku Boldto-

wani w rodzinnych stronach) odbył się we Wło-

wi. W Wijewie zorganizowano wiec w sali Micha-

szakowicach 15 stycznia 1919 r. Pod nieobecność

lewicza, na którym wybrano Straż Ludową. Na jej

proboszcza Józefa Górnego wziął w nim udział

czele stanął początkowo Roman Breś (rolnik, były

ks. Stanisław Kuliszak z Przemętu, jeden z czo-

podofi cer armii niemieckiej). W budynku poczty

łowych organizatorów ruchu powstańczego

urządzono izbę służbową, strażnicę umieszczo-

w Przemęcie148.

no natomiast w jednym z budynków dworskich.

Placówkę wartowniczą zorganizowano także

147 P. Bauer, Potyczka pod Zbarzewem, „Przyjaciel Ludu”, Leszno w Radomyślu. Wybrano również ludzi na goń-

1988, z. IV (XV), s. 37–38. Akt urodzenia Leona Wańskiego ców, którzy mieli utrzymywać łączność Wijewa

znajduje się w księdze urodzeń Urzędu Stanu Cywilnego we

z Brennem i Przemętem. Jednym z takich ordy-

Włoszakowicach z 1902 r. (APL, zespół nr 34/453/0, Urząd

nansów został rolnik Ludwik Domagała. Straż

Stanu Cywilnego Włoszakowice, sygn. 95, s. 41). Zgony za-

mordowanych pod Zbarzewem powstańców Wiktora i Mi-

Ludowa skupiła w swoich szeregach mężczyzn

chała Zająców oraz Jana Ott o i Stanisława Kuczmerowicza

w wieku od 18 do 50 lat150.

odnotowano w księdze zgonów Urzędu Stanu Cywilnego

10 stycznia zorganizowano Straż Ludową

we Włoszakowicach pod datą 5 maja 1919 r. (APL, zespół

nr 34/453/0, Urząd Stanu Cywilnego Włoszakowice, sygn.

w Brennie, na czele której stanął mistrz krawiec-

184, s. 167–170).

ki Adam Kaźmierski. Jej siedzibę urządzono

W

miejscu

śmierci powstańców postawiono pomnik, który

w miejscowej oberży. Polacy przejęli inicjatywę

został uroczyście poświęcony 3 czerwca 1923 r. Fundusze na

także w Zaborówcu. Z inspiracji Jana Tyczewi-

jego budowę pochodziły ze zorganizowanej zbiórki. Budową

kierował Piotr Lipowy, a bezpośrednimi wykonawcami byli

cza 11 stycznia 1919 r. także tutaj zorganizowa-

murarze Franciszek Bortel i Franciszek Śliwa z Bukówca Gór-

no Straż Ludową, której naczelnikiem został

nego. Niemcy w 1939 r. zburzyli pomnik. Został odbudowany

w 1958 r.

149 Tamże.

148 Powstanie Wielkopolskie 1919 r. we Włoszakowicach, cz. III (kro-150 J. Stępczak, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim rejonie powia-nika), „Nasze Jutro”, nr 261, marzec 2012, s. 16.

tu wschowskiego, dz. cyt., s. 161–163.

70

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

65. Powstańcy

wielkopolscy przed

szkołą w Zaborówcu,

1919 r.

(Ze zbiorów G. Klamki)

66. Zaborówiec –

powstańcy wielkopolscy

przed budynkiem

szkoły, 1919 r.

(Ze zbiorów G. Klamki)

murarz Jan Rękoś. Siedzibą Straży był budynek

rodziny, ale zupełnie się spolszczył, a w czasie

szkolny151.

powstania wielkopolskiego włączył się czynnie

Wkrótce udało się pozyskać dodatkową broń,

w działalność patriotyczną152.

którą Piotr Mirecki i Roman Nitsche przywieź-

W okolicach Brenna i Wijewa było kilka wsi,

li z Poznania (m.in. 40 karabinów). Wsparciem

które wobec konfl iktu polsko-niemieckiego lat

duchowym dla powstańców z obszarów Wijewa

1918–1919 zachowywały długi czas neutralność.

i Brenna był ks. Bolesław Wienke, od 1909 r. pro-

boszcz parafi i w Brennie. Pochodził z niemieckiej

152 E. Lepka, „Zarys organizacji i przebiegu działań powstań-

czych 1918–1920 na terenie Ziemi Wschowskiej”, dz. cyt.,

151 Tamże, s. 164.

s. 22.

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

71

Tak było m.in. w przypadku Potrzebowa i Śmiesz-

Wobec przekształcenia istniejących oddzia-

kowa w powiecie wschowskim oraz Kaszczoru,

łów Straży Ludowej w regularne oddziały woj-

Moch i Świętna w powiecie babimojskim. Cie-

skowe i wysyłania ich na różne fronty działań

kawostką był także fakt, że listy i gazety z Nie-

wojennych, zaistniała konieczność ponownego

miec docierały do placówki pocztowej w Wijewie

zorganizowania nowych oddziałów Straży Lu-

dzięki temu, że miejscowy listonosz odbierał je

dowej, które wzmocniłyby obronność różnych

bezpośrednio w Sławie. Neutralność wspomnia-

miejscowości na miejscu w Wielkopolsce. 18

nych powyżej wsi wkrótce się jednak zakończyła.

marca 1919 r. zorganizowano placówki Straży

Niemcy w lutym zajęli Potrzebowo i Śmieszko-

Ludowej w Brennie, Wijewie, Radomyślu, Miast-

wo. Polskie oddziały powstańcze wkroczyły na-

ku i Zaborówcu. Jeszcze w marcu sformowane

tomiast do Wielenia, Kaszczoru i Moch153.

oddziały złożyły uroczyste ślubowanie na rynku

6 lutego 1919 r. przybył do Brenna ppor. Woj-

w Osiecznej155.

ciech Dombek i objął dowództwo. Z dotychcza-

Generalnie na tym odcinku dawnego fron-

sowych ochotników służących w Straży Ludowej

tu powstańczego panował spokój. Sporadycz-

uformował regularny oddział wojskowy, a 7 lute-

nie dochodziło do utarczek patroli w okolicach

go odbyło się uroczyste zaprzysiężenie. Ponadto

przysiółków Siedmiórki i Kalek. Do tragiczne-

ten odcinek powstańczego frontu został wzmoc-

go w skutkach wydarzenia doszło 16 kwietnia

niony przez przybycie oddziału powstańczego

1919 r., gdy patrol Grenzschutz u w pogoni za de-

z Włoszakowic154.

zerterem, który uciekł na polską stronę, natknął

Po zawarciu rozejmu w Trewirze 16 lutego

się na polach przysiółka Kalek na patrol żoł-

1919 r., który obejmował także Wielkopolskę,

nierzy polskich. Doszło do wymiany strzałów.

ustalono linię demarkacyjną i oczekiwano decyzji

Niemcy zastrzelili wówczas pracującego na polu

państw koalicyjnych, które miały zapaść na kon-

37-letniego Leona Obiorę i ciężko ranili jego 8-let-

ferencji pokojowej.

nią córkę Annę, która zmarła następnego dnia

w szpitalu w Wolsztynie156.

155 Tamże, s. 168.

153

156

J. Stępczak, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim rejonie powia-

E. Lepka, „Zarys organizacji i przebiegu działań powstań-

tu wschowskiego, dz. cyt., s. 165–166.

czych 1918–1920 na terenie Ziemi Wschowskiej”, dz. cyt.,

154 Tamże, s. 166.

s. 24.

72

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

67. Arkusz ewidencyjny Agnieszki Firlej – członka Związku Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku, Koła Brenno, 11 sierpnia 1949 r.

APL, Związek Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku. Koło Brenno, sygn. 1, s. 3–4

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

73

ciąg dalszy dokumentu 67

74

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

68. Arkusz ewidencyjny Romana Kowala – członka Związku Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku, Koła Brenno, 10 sierpnia 1949 r.

APL, Związek Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku. Koło Brenno, sygn. 1, s. 29–30

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

75

ciąg dalszy dokumentu 68

76

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

69. Arkusz ewidencyjny Piotra Mireckiego – członka Związku Powstańców Wielkopolskich 1918– 1919 Roku, Koła Brenno, 11 sierpnia 1949 r.

APL, Związek Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku. Koło Brenno, sygn. 1, s. 43–44

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

77

ciąg dalszy dokumentu 69

78

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

70. Arkusz ewidencyjny Adama Muszkiety – członka Związku Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku, Koła Brenno, 6 sierpnia 1949 r.

APL, Związek Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku. Koło Brenno, sygn. 1, s. 49–50

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

79

ciąg dalszy dokumentu 70

80

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

71. Arkusz ewidencyjny Jana Stępczaka – członka Związku Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku, Koła Brenno, 22 sierpnia 1949 r.

APL, Związek Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku. Koło Brenno, sygn. 1, s. 55–56

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

81

ciąg dalszy dokumentu 71

82

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

72. Arkusz ewidencyjny Jan Tyczewicz – członka Związku Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku, Koła Brenno, 7 sierpnia 1949 r.

APL, Związek Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku. Koło Brenno, sygn. 1, s. 59–60

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

83

ciąg dalszy dokumentu 72

84

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

73. Arkusz ewidencyjny Antoniego Zalisza – członka Związku Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku, Koła Brenno, 30 lipca 1949 r.

APL, Związek Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku. Koło Brenno, sygn. 1, s. 69–70

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

85

ciąg dalszy dokumentu 73

86

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

74. Wykaz powstańców wielkopolskich będących członkami Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, Koło Wijewo–Brenno, 10 grudnia 1959 r.

APL, Związek Bojowników o Wolność i Demokrację, Koło Gminne Wijewo, sygn. 4

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

87

ądzenia) oraz

ści w czasie powstania wielkopolskiego (brak daty sporz

łalno

ej

ą o dzia

ę w Lesznie, sygn. 113, s. 4–5

żby wojskowłu

i Demokracjść

Apolinarskiego, z informacj

świadczenia z 1947 r. o przebiegu s

ązek Bojowników o Wolno

yciorys Franciszka Ż

75.

odpis po

APL, Zwi

88

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

76. Arkusz ewidencyjny Piotra Burego – członka Związku Powstańców Wielkopolskich 1918–1919

Roku, Koła Bukówiec Górny, 13 sierpnia 1949 r.

APL, Związek Bojowników o Wolność i Demokrację w Lesznie, sygn. 521, s. 5–6

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

89

ciąg dalszy dokumentu 76

90

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

a Durkowiaka (urodzonego w Brennie w 1900 r.)

ław

ł Stanis

ące udzia

ę w Lesznie, sygn. 921, s. 5

i Demokracjść

śkowiaka potwierdzaj

ązek Bojowników o Wolno

świadczenie Józefa Grze

77. O

w powstaniu wielkopolskim, 19 grudnia 1965 r.

APL, Zwi

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

91

ądzenia).

ści w czasie powstania wielkopolskiego (brak daty sporz

ę w Lesznie, sygn. 982, s. 4

łalno

ą o dzia

i Demokracjść

ązek Bojowników o Wolno

yciorys Józefa Fenglera, z informacjŻ

78.

APL, Zwi

92

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

ądzenia).

ści w czasie powstania wielkopolskiego (brak daty sporz

łalno

ę w Lesznie, sygn. 5445, s. 4

ą o dzia

i Demokracjść

aka, z informacj

ązek Bojowników o Wolno

yciorys Szczepana NowŻ

79.

APL, Zwi

ROZDZIAŁ VI. PRZEBIEG POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO…

93

ści w czasie powstania wielkopolskiego, 30 czerwca 1968 r.

łalno

ę w Lesznie, sygn. 7855, s. 2

ękosia, z opisem dzia

i Demokracjść

łonkowskiej Jana R

ązek Bojowników o Wolno

80. Fragment deklaracji cz

APL, Zwi

94

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

95

Rozdział VII.

Powrót części powiatu wschowskiego w granice odrodzonego

państwa polskiego

Odradzająca się jesienią 1918 r. po 123 latach

przemówienie, w którym przedstawił polskie

zaborów Polska musiała stoczyć zarówno militar-

stanowisko w sprawie granicy z Niemcami.

ne, jak i dyplomatyczne boje o kształt swoich gra-

Już od początku maja 1919 r. ukazywały się

nic. W przypadku granicy z Niemcami ostatecz-

w prasie informacje, że zgodnie z planowa-

ne decyzje miały zapaść na konferencji pokojowej

nym przebiegiem granicy polsko-niemieckiej

zorganizowanej w 1919 r. w Paryżu. Wydawało

na obszarze powiatu wschowskiego Brenno bę-

się pewne, że w przypadku Wielkopolski zwycię-

dzie przyznane Polsce, ale Wijewo pozostanie

ska w wojnie koalicja nie będzie miała wątpliwo-

w Niemczech. Wywołało to wielkie poruszenie

ści. Zarówno przeszłość tego obszaru (zaanek-

i zdumienie. Polscy działacze z Brenna i Wijewa

towany przez Prusy dopiero w styczniu 1793 r.

postanowili działać. Piotr Mirecki zwołał 14 maja

w wyniku II rozbioru), jak i wyraźna przewaga

wiec w Wijewie. Wystosowano petycję do Rady

ludności polskiej zdecydowanie wskazywały na

Najwyższej Głównych Mocarstw Sprzymierzo-

przekazanie tego regionu Polsce. Wielkopolanie

nych i Stowarzyszonych (głównego organu kon-

czynem zbrojnym przełomu 1918/1919 r. mocno

ferencji pokojowej w Paryżu), którą podpisali

podkreślili swoje związki z Ojczyzną i wyzwoli-

niemal wszyscy mieszkańcy wsi:

li zdecydowaną większość terytorium spod pa-

nowania niemieckiego. Na podstawie rozejmu

My mieszkańcy wsi Wijewa i obszarów

w Trewirze z 16 lutego 1919 r. utworzono w Wiel-

dworskich do niej należących protestujemy ni-

kopolsce linię demarkacyjną, która rozdzielała

niejszem własnoręcznymi podpisami przeciw

obszar zajęty przez powstańców od pozostające-

odłączeniu nas i naszych obszarów od Polski

go jeszcze pod administracją niemiecką. Czekano

a przyłączeniu nas do państwa niemieckiego,

na ostateczne decyzje konferencji pokojowej.

zważywszy, że:

Konferencja pokojowa w Paryżu rozpoczęła

1. Ziemia nasza dzieliła zawsze losy Rzeczypo-

się 18 stycznia 1919 r. Uczestniczyli w niej przed-

spolitej i dla Boga nadal z Polską połączona

stawiciele 27 państw. Nie zaproszono na konfe-

być musi.

rencję delegacji pokonanych w wojnie państw,

2. W naszej wsi nie ma ani jednego czynnika,

którym przedstawiono później gotowe traktaty

który by usprawiedliwiał przyłączenie nas

do podpisania.

do Niemiec, bo mimo ustawicznych prześla-

Polskę reprezentował Komitet Narodowy

dowań pruskich i gwałtownej germanizacji,

Polski z Romanem Dmowskim i Ignacym Pade-

wieś nasza zachowała dotąd w zupełności

rewskim (wówczas już premierem rządu polskie-

i pod każdym względem czysty swój cha-

go) na czele. Na posiedzeniu w dniu 29 stycznia

rakter polski.

1919 r. Roman Dmowski wygłosił pięciogodzinne

96

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

3. Dopiero od 30 lat wykupił rząd pruski ob-

być nie może. […] Zanosimy zatem do J.E. Pana

szary dworskie, które począwszy od ksią-

Prezydenta Ministrów gorącą prośbę, by całego

żąt Sułkowskich zawsze w rękach polskich

swego wpływu użył, aby nas przy regulowaniu

były. Nie może okoliczność ta zdecydować

granic, do Polski przyłączono158.

o przynależności wsi naszej do Niemiec,

a tem bardziej, bo robotnik dominialny jest

Wiec protestacyjny 29 maja 1919 r. odbył się

wyłącznie narodowości polskiej.

także w Przemęcie, siedzibie dekanatu, do któ-

4. Wijewo stanowi z Brennem, o 15 minut od-

rego należała parafi a w Brennie. Zebrało się na

dalonem i Polsce przyznanem, jedną parafi ę,

nim ok. tysiąca osób, które uchwaliły następującą

w Brennie zaś koncentruje się całe nasze ży-

rezolucję:

cie religijne i w Brennie też spoczywają pro-

chy naszych ojców, a co najważniejsze jest,

My Polacy, zamieszkali na krańcach powiatu

że ciężary patronackie ciążą li tylko na do-

babimojskiego, czytamy z bólem i oburzeniem

brach wijewskich, więc z tej przyczyny Wije-

wieści, że wsie z większością polskiej ludności,

wo od Brenna oderwanem być nie może.

a nawet takie, które całkowicie są zamieszkałe

5. Zważywszy w końcu, że od 10.I.1919 roku

przez niewątpliwie rodowych Polaków mają

Wijewo jest przez polskich żołnierzy do

być przyłączone do Niemiec, aczkolwiek nie-

dziś dnia obsadzone, prosimy Wysoki Try-

które są już od miesięcy zajęte przez wojska pol-

bunał Światowej Konferencji Pokojowej

skie. Ponieważ braciom naszym, o których nam

w imię sprawiedliwości wsi naszej od cia-

chodzi, plugawy Heimatschutz usta knebluje,

ła Polski nie odrywać, tylko nas z Macierzą

więc w ich imieniu i naszem imieniu podnosi-

połączyć157.

my krzyk oburzenia i protestujemy najbliżsi ich

sąsiedzi, zgromadzeni na wiecu w Przemęcie,

Planowano nawet, że do Paryża osobiście

przeciw przyłączeniu naszych na wskroś pol-

udadzą się Piotr Mirecki (zob. nota biografi cz-

skich wiosek do Niemiec i dopominamy się, aby

na) i Maciej Miś (urodzony w Wijewie w lutym

nasze wsie: Lgiń, Wijewo, Śmieszkowo, Łupica,

1880 r., w rodzinie Kazimierza i Zofi i z domu Toś,

Stare i Nowe Kramsko, Małe i Wielkie Podmo-

zmarł w 1954 r.). Ostatecznie nie doszło do re-

kle, Wojnowo, Nowawieś, Węchabno, Mała

alizacji tego planu, a delegaci pojechali do War-

Wieś i Dąbrówka zostały, wedle sprawiedliwo-

szawy, gdzie na ręce marszałka Sejmu Wojciecha

ści, Polsce przysądzone, bo inaczej walczyć nie

Trąmpczyńskiego, premiera Ignacego Paderew-

przestaniemy, dopóty braci naszych z niewoli

skiego i posła Władysława Seydy wręczyli pismo

krzyżackiej nie oswobodzimy159.

z prośbą o interwencję w Paryżu, cytowane we

fragmentach:

Sprawie nadano także duży rozgłos w pra-

sie. Niestety wszelkie zabiegi nie przyniosły po-

Projekt granicy polsko-niemieckiej odłącza

czątkowo spodziewanego efektu. Traktat poko-

nieomal cały powiat wschowski, który od wie-

jowy (tz w. traktat wersalski) został podpisany

ków do Polski należał. Zostaną odłączone nastę-

28 czerwca 1919 r. w Sali Zwierciadlanej Wersalu.

pujące wsie: Wijewo, czysto polska wieś z wy-

W imieniu Polski podpisy pod nim złożyli Roman

jątkiem 4 Niemców. Wijewo należy do parafi i

Dmowski i Ignacy Paderewski. Polsce przyznano

breńskiej. W Brennie koncentruje się całe życie

Wielkopolskę (chociaż bez jej małego fragmen-

religijne, […]. Pomimo wszelkiej germanizacji

tu, w tym znacznej części powiatu wschowskie-

mieszkańcy Wijewa zachowali czysto polski

go) oraz Pomorze Gdańskie (bez Gdańska, któ-

charakter. Wijewo stawiło do wojska polskiego

ry ustanowiono Wolnym Miastem). Na Górnym

60 ochotników i dało na pożyczkę polską 80 ty-

Śląsku, Warmii i Mazurach zarządzono przepro-

sięcy marek i na podatek narodowy 2000 Mkp.

wadzenie referendów, w których ludność miała

Z tej przyczyny Wijewo od Polski odłączone

158 J. Stępczak, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim rejonie powiatu wschowskiego, dz. cyt., s. 171–172.

157 A. Kaczmarek, Wijewo wróciło do Polski, dz. cyt., s. 25–26.

159 A. Kaczmarek, Wijewo wróciło do Polski, dz. cyt., s. 26.

ROZDZIAŁ VII. POWRÓT CZĘŚCI POWIATU WSCHOWSKIEGO…

97

się wypowiedzieć w kwestii przynależności do

długoletni nauczyciel Stanisław Turkowski162 na-

Niemiec lub Polski.

dal bez przeszkód prowadził lekcje w języku pol-

Artykuł 27 traktatu wersalskiego ustalał prze-

skim. Ponadto Niemcy nie czynili żadnych prze-

bieg granicy Niemiec z sąsiednimi państwami,

szkód mieszkańcom w udawaniu się co niedzielę

a jego punkt 7. mówił o granicy z Polską. Po-

na msze do kościoła w Brennie i nie wymagali od

wiatu wschowskiego dotyczył następujący frag-

nich przepustek na przekroczenie granicy. Nie

ment:  […] „linia, która będzie obrana na miejscu,

protestowali także, gdy Polacy manifestacyjnie

przechodząca na zachód od miejscowości Dębo-

i bardzo uroczyście obchodzili święto uchwale-

wa Łęka, Brenno, Wieleń, Kaszczor, Kębłowo,

nia Konstytucji 3 Maja163.

i na wschód od miejscowości Olbrachcice, Buko-

Polscy działacze, mając poparcie ludności, nie

wo, Lgiń, Wijewo, Łupice, Świętno;” […]160.

zaprzestali jednak starań o zmianę decyzji. Do-

Postanowienia dotyczące przebiegu granicy

nośnym echem odbił się zamieszczony 19 lutego

polsko-niemieckiej na terenie ówczesnego po-

1920 r. w numerze 40 „Kuriera Poznańskiego”

wiatu wschowskiego oddawały Polsce miejsco-

artykuł Krzyk rozpaczy z Wijewa, w którym przed-

wości wchodzące obecnie w skład gmin: Wijewo

stawiono pismo otrzymane od mieszkańców:

(jednak bez Wijewa), Włoszakowice i Święcie-

chowa. Miejscowości obecnych gmin Wschowa

Przeszło rok nasza czysto polsko wioska obsa-

(bez Dębowej Łęki, która miała być po polskiej

dzona była przez wojsko polskie, a teraz 17 stycz-

stronie granicy) i Szlichtyngowa pozostawiono

nia wojsko to nas opuściło, i to tak niespodzie-

w granicach Niemiec. Pomimo zatem podejmo-

wanie, w nocy, nie informując nas o tym wcale.

wanych wcześniej starań, Wijewo postanowiono

Z przerażeniem tedy, mieszkańcy gdy wstali

jednak pozostawić Niemcom. Decyzja była nie-

rano, patrzyli na wkraczający Grenzschutz , a każ-

zrozumiała i krzywdząca.

demu stanęła wobec tego łza w oku. […] Spotka-

Rozgoryczenie mieszkańców Wijewa było

ła nas przecież rzecz najboleśniejsza, na którą nie

jeszcze większe, gdy już po ostatecznej ratyfi ka-

zasłużyliśmy. Już przed rokiem 9 stycznia 1919 r.

cji traktatu wersalskiego w styczniu 1920 r. wieś

zajęliśmy naszą wioskę i obstawiliśmy naszymi

opuściło polskie wojsko i żandarmi, a wkroczył

żołnierzami z Wijewa, których zaraz zebrała się

oddział Grenzschutz u. To samo dotyczyło Rado-

liczba wielka, około 200 chłopa. […] A dalej wio-

myśla. Polscy żołnierze przenieśli się w nocy

ska nasza blisko sto tysięcy marek na pożyczkę

z 16 na 17 stycznia 1920 r., i to bez uprzedzenia

polską udzieliła, każdy złoto i srebro, co miał to

mieszkańców, do sąsiedniego Brenna. Rankiem

dawał, czy to podatki narodowe, albo inne jakie

17 stycznia wkroczył natomiast oddział wojska

składki – chętnie każdy wiele dawał.[…] Nikt

niemieckiego. W Wijewie służbę żandarma po-

jednak sobie nie pomyślał, że nasza wioska, co

nownie zaczął pełnić Niemiec Wolff 161.

tak wiele do budowy ojczyzny pomagała, teraz

Niemcy starali się nie drażnić polskiej ludno-

odłączona od Polski by zostać miała. […] Skąd

ści. Na stanowisku sołtysa Wijewa pozostawio-

to? Albo co to za niesprawiedliwość, że Niemiec

no Romana Bresia, nie zabraniano także posługi-

pobity, a jeszcze się w polskiej wiosce szerzy?

wania się językiem polskim. A nawet miejscowy

I co to za sprawiedliwość, że demarkacyjna linia

odcina nam wioskę od kościoła parafi alnego le-

dwo półtora kilometra odległego?

160 Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i sko-

jarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca

A więc prosimy wszyscy razem mieszkań-

1919 roku, htt ps://pl.wikisource.org/wiki/Traktat_pokoju_

cy Wijewa, których liczba wynosi około tysiąca

mi%C4%99dzy_mocarstwami_sprzymierzonemi_i_skojarzo-

dwustu, aby się wszystkie narody razem z Ko-

nemi_i_Niemcami,_podpisany_w_Wersalu_dnia_28_czerw-

misją graniczną za nami ujęły. Niepodobna prze-

ca_1919_roku (dostęp: 16.07. 2018). Wymieniono w traktacie

„Bukowo” to Buczyna. Traktat wersalski został przyjęty przez

cież, aby taka granica pozostać miała. Wszelkie

Sejm Ustawodawczy II RP w dniu 31 lipca 1919 r. Ostateczna

jego ratyfi kacja nastąpiła w Paryżu 10 stycznia 1920 r. i z tą

162 Stanisław Turkowski był nauczycielem w Wijewie w latach

datą wszedł w życie.

1870–1920.

161 J. Stępczak, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim rejonie powia-163 E. Lepka, „Zarys organizacji i przebiegu działań powstańczych

tu wschowskiego, dz. cyt., s. 172–173.

1918–1920 na terenie Ziemi Wschowskiej”, dz. cyt., s. 28.

98

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

którzy mieli bliżej przyjrzeć się sprawie. W jej

składzie byli przedstawiciele następujących

państw: Francji, Anglii, Włoch i Japonii. Stronę

polską reprezentowali Ignacy Mielżyński z Iwna

i komisarz graniczny Stanisław Andrzejewski.

Była także delegacja niemiecka. Wijewo było

przybrane w barwy narodowe polskie i państw

koalicyjnych. W imieniu mieszkańców rozmowy

z delegacją prowadzili: sołtys Roman Breś, Maciej

Miś, Mikołaj Stępczak i Andrzej Wojciechowski.

Członkowie Komisji po zapoznaniu się z argu-

mentami za przyznaniem Wijewa Polsce wyrażali

swoją aprobatę, ale na ofi cjalną decyzję musiano

jeszcze poczekać. Warto także odnotować fakt, że

samochody członków przybyłej Komisji zostały

przez mieszkańców ustrojone kwiatami. Doszło

też do małego incydentu, gdyż na samochodzie

delegacji niemieckiej położono kilka pokrzyw.

Po tym spotkaniu mieszkańcy Wijewa z nadzieją

czekali na formalną decyzję o powrocie w grani-

ce Polski165.

W lipcu 1920 r. doszło do ofi cjalnego przeka-

zania Wijewa Polsce. Kilka dni przed tym fak-

tem we wschowskiej gazecie „Posen-Schlesischer

Grenz Zeitung” ukazało się ogłoszenie wschow-

skiego landrata (podpisane w zastępstwie przez

asesora rządowego Ericha Völkeninga z datą

12 lipca) o następującej treści:

81. Spis miejscowości powiatu wschowskiego

przekazanych Polsce i włączonych do powiatu

Dokonano ostatecznego ustalenia grani-

leszczyńskiego, 1920 r.

cy. Pozostają przy Niemczech Dębowa Łęka,

APL, Wydział Powiatowy w Lesznie, sygn. 209, k. 6

Osowa Sień, Wincentowo i Śmieszkowo. Od-

stąpione zostaną Polsce Wijewo i Potrzebowo.

protesty i podpisy już kilka razy do Poznania,

Dokładna linia graniczna jest wytyczona na

Warszawy i nawet Paryża wysłane zostały, ale

mapie, którą można obejrzeć w moim pokoju

do tego czasu nic na lepsze nie słyszymy, a tym-

nr 5. Przejęcie i przekazanie nastąpi w sobotę

czasem Niemcy się coraz bardziej panoszą.

dnia 17 bm. o godz. 10 przed południem czasu

Prosimy wszystkie gazety, by skargę tę naszą

niemieckiego166.

powtórzyły164.

17 lipca 1920 r. oddział Grenzschutz u i przed-

List jest datowany na 3 lutego 1920 r., a został

stawiciele niemieckiej administracji opuścili Wije-

podpisany „Jeden za wszystkich”.

wo. Zaraz też wkroczył pluton wojska polskiego,

Ostatecznie zabiegi zarówno polskich władz,

a część żołnierzy udała się także do przyznanych

jak i ludności zakończyły się powodzeniem. Pod

Polsce Potrzebowa i Radomyśla. Miejscowości

koniec maja 1920 r. (w opracowaniach podaje się

datę 23 lub 25 maja) do Wijewa przyjechała grupa

165 Tamże, s. 175–177.

członków Międzynarodowej Komisji Granicznej,

166 E. Lepka, „Zarys organizacji i przebiegu działań powstań-

164 J. Stępczak, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim rejonie powia-czych 1918–1920 na terenie Ziemi Wschowskiej”, dz. cyt.,

tu wschowskiego, dz. cyt., s. 174–175.

s. 29.

ROZDZIAŁ VII. POWRÓT CZĘŚCI POWIATU WSCHOWSKIEGO…

99

82. Mapa powiatu wschowskiego i głogowskiego (fragment z powiatem wschowskim), 1934 r.

APL, Zbiór map tematycznych, sygn. M. pow. 57

100

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

skiego, 1922 r.ń

83. Mapa powiatu leszczy

APL, Zbiór map tematycznych, sygn. M. pow. 13

ROZDZIAŁ VII. POWRÓT CZĘŚCI POWIATU WSCHOWSKIEGO…

101

były odświętnie przystrojone w polskie barwy

Oddam natomiast Niemcom Geyersdorf (Dębo-

narodowe. Dzień później (18 lipca) w kościele pa-

wą Łękę). […] Z wyniku pracy komisji granicz-

rafi alnym w Brennie odprawiono uroczystą mszę

nej powiat może być zadowolony. Stracono Dę-

dziękczynną za powrót do Ojczyzny. Natomiast

bową Łękę , lecz zyskano 5 wsi w tym Wijewo

po południu odbył się w Wijewie festyn, w któ-

i duży szmat ziemi i lasu pomiędzy kanałami.

rym wzięli udział mieszkańcy wszystkich oko-

Na tym regulacja granicy w powiecie naszym

licznych wiosek167.

jest defi nitywnie skończona168.

W „Orędowniku Powiatu Leszczyńskiego”

z dnia 21 lipca 1920 r. ukazał się ofi cjalny ko-

W ten sposób w lipcu 1920 r. doszło ostatecz-

munikat podpisany przez starostę powiatu lesz-

nie do ukształtowania granicy polsko-niemiec-

czyńskiego Tadeusza Sobeskiego:

kiej na obszarze powiatów wschowskiego (pozo-

stającego w granicach Niemiec) i leszczyńskiego

Dnia 17-go 7. 1920 r. zajęły wojska nasze wsie:

(zwróconego Polsce). Wszystkie miejscowości

Halbmond, Filipowo, Waldheim, Wijewo i Schar-

powiatu wschowskiego, które przyznano Polsce,

ne leżące w dawniejszym powiecie wschowskim.

weszły w skład powiatu leszczyńskiego.

Przyłączam je do komisariatu włoszakowickiego.

167 Tamże, s. 25.

168 „Orędownik Powiatu Leszczyńskiego”, nr 53 z 21 lipca 1920 r.

102

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

Dodatkowy materiał ikonografi czny

84. Fragment kroniki szkoły w Bukówcu Górnym dotyczący strajku szkolnego w latach 1906–1907, przechowywanej w Zespole Szkół w Bukówcu Górnym, s. 87–88

DODATKOWY MATERIAŁ IKONOGRAFICZNY

103

ciąg dalszy dokumentu 84

104

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

85. Akt urodzenia Genowefy Burej,

Archiwum Państwowe w Lesznie [dalej: APL], Urząd Stanu Cywilnego Włoszakowice, sygn. 58, s. 3

DODATKOWY MATERIAŁ IKONOGRAFICZNY

105

86. Świadectwo szkolne Ignacego Mocka, uczestnika strajku szkolnego w Bukówcu Górnym.

(Za: Walka o polskość w południowo-zachodniej Wielkopolsce w I połowie XX w. Wzory postaw patriotycznych. Wypisy tekstów źródłowych, Leszno 2006, s. 61)

106

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

87. Pamiątkowa tablica na budynku szkoły w Bukówcu

Górnym upamiętniająca strajk szkolny z lat 1906–1907.

(Fot. A. Bodylska, 14 maja 2018 r.)

88. Genowefa Bura w młodości

(Za: A. Kaczmarek, Bohaterska Genowefa

Bura, „Nasze Jutro”, nr 193–194 z 2006 r., s. 22)

89. Ulica Gimnazjalna we Wschowie (obecnie ul. Jana Matejki), z widocznym fragmentem budynku gimnazjum, początek XX w. MZW, sygn. MZW-AH-892

DODATKOWY MATERIAŁ IKONOGRAFICZNY

107

90. Wojewoda

poznański Artur

Maruszewski wręcza ks.

Pawłowi Steinmetz owi

Krzyż Zasługi za pracę

w Wojewódzkim

Komitecie Pomocy

Bezrobotnym, Poznań,

listopad 1937 r.

Narodowe Archiwum

Cyfrowe [dalej: NAC],

Koncern Ilustrowany

Kurier Codzienny –

Archiwum Ilustracji,

sygn. 1-C-1085

91. Uroczystość

wręczenia sztandaru

6. Pułkowi Strzelców

Wielkopolskich

podczas mszy polowej

w Kościanie; po lewej

stronie, przy siostrze

z opaską sanitariuszki,

stoi Bernard Śliwiński,

9 sierpnia 1919 r.

APL, Zbiór fotografi i,

sygn. 89

92. Prezydent

Bydgoszczy Bernard

Śliwiński (pierwszy

z lewej) podczas wizyty

w mieście prezydenta

RP Stanisława

Wojciechowskiego

(w środku),

6 sierpnia 1924 r.

NAC, Koncern

Ilustrowany Kurier

Codzienny – Archiwum

Ilustracji, sygn. 1-A-1290

108

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

93. Ppłk Antoni Szymański (salutujący) podczas przywitania przez ambasadora Józefa Lipskiego Adolfa Hitlera udającego się na nabożeństwo żałobne po śmierci marszałka Józefa Piłsudskiego, Berlin, 18 maja 1935 r.

NAC, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, sygn. 1-A-258-16

94. Por. Bronisław Piniecki prowadzący defi ladę wojskową w Poznaniu 23 października 1919 r.

APP, Stanisław Nawrocki – spuścizna (prof. dr hab., historyk, archiwista, wicedyrektor Archiwum Państwowego w Poznaniu), sygn. 1383

DODATKOWY MATERIAŁ IKONOGRAFICZNY

109

95. Kartoteka mieszkańców Poznania. Wpis dotyczący Bronisława Pinieckiego, z adnotacją o jego pobycie we Wschowie w latach 1912–1914.

APP, Akta miasta Poznań, sygn. 14928, s. 51–52

110

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

96. Pensjonariusze

stancji u Bronisławy

Formanowicz na

wycieczce w okolicach

Wschowy, sprzed 1918 r.

(Fot. udostępniona przez

M. Formanowicza)

97. Bronisława

Formanowicz z synem

Janem Bronisławem

i jego rodziną, ok. 1930 r.

(Fot. udostępniona przez

M. Formanowicza)

98. Dom przy

ul. Lipowej 8 we

Wschowie, w którym

mieszkała rodzina

Formanowiczów.

(Fot. Aleksandra

Heitz man, czerwiec

2018 r.)

DODATKOWY MATERIAŁ IKONOGRAFICZNY

111

99. Tablica na murze kościoła parafi alnego we

100. Symboliczny grób ks. Józefa Górnego na

Włoszakowicach, upamiętniająca ks. proboszcza Józefa

cmentarzu parafi alnym we Włoszakowicach.

Górnego. (Fot. A. Bodylska, 14 maja 2018 r.)

(Fot. A. Bodylska, 14 maja 2018 r.)

101. Jan Metelski

z żoną Anielą (z domu

Karolczak), sprzed 1939 r.

(Ze zbiorów Ewy

Metelskiej)

112

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

102. Pismo w sprawie wyboru Jana Metelskiego na członka magistratu w Lesznie. Podkreślono w nim jego patriotyczną działalność we Wschowie, 23 stycznia 1925 r.

APL, Akta miasta Leszno, sygn. 2874, s. 4

DODATKOWY MATERIAŁ IKONOGRAFICZNY

113

103. Dom przy ulicy

Niepodległości 41/43 we

Wschowie, w którym

mieszkał Jan Metelski.

(Fot. Aleksandra

Heitz man, 15 czerwca

2018 r.)

104. Budynek

przy obecnej ulicy

Niepodległości 24

we Wschowie,

w którym mieszkała

Anna Lassocińska.

(Fot. A. Heitz man,

sierpień 2018 r.)

105. Stanisław Voelkel

(pierwszy z lewej) przed

sklepem Ott o Kuropkata

we Wschowie, sprzed

1918 r.

(Ze zbiorów

J. Skrzypczaka)

114

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

106. Plan sytuacyjny budynków gospodarstwa Józefa Borowiaka (syna Antoniego) w Przyczynie Dolnej nr 23, 15 czerwca 1917 r.

Archiwum Państwowe w Zielonej Górze, Komisariat Obwodowy Wschowa-Północ, sygn. 241

DODATKOWY MATERIAŁ IKONOGRAFICZNY

115

107. Akt zgonu Stanisława Kowalewicza, zmarłego we Wschowie

29 października 1918 r.

APL, Urząd Stanu Cywilnego we Wschowie, sygn. 242, s. 242

116

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

108. Powstańcy

wielkopolscy w Gołanicach,

styczeń – luty 1919 r.

APL, Zbiór fotografi i,

sygn. 29

109. III pluton kościańskiej

kompanii polowej

w Gołanicach, luty 1919 r.

APL, Zbiór fotografi i,

sygn. 35

110. Powstańcy z okolic

Brenna i Bukówca Górnego,

1919 r.

(Ze zbiorów Muzeum

Regionalnego w Kościanie)

DODATKOWY MATERIAŁ IKONOGRAFICZNY

117

111. Uroczystość pod pomnikiem w Zbarzewie,

112. Grób Jana Ott o (dowódcy powstania

miejscu śmierci powstańców wielkopolskich

wielkopolskiego we Włoszakowicach) i jego

w dniu 11 stycznia 1919 r. (prawdopodobnie jest to

żony Wiktorii z domu Zielińskiej na cmentarzu

odsłonięcie pomnika w 1958 r.).

parafi alnym we Włoszakowicach.

APL, Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

(Fot. A. Bodylska, maj 2018 r.)

w Lesznie, sygn. 11454, s. 3

113. Grób powstańca Jana Oziminy

na cmentarzu parafi alnym

w Brennie.

(Fot. A. Bodylska, 14 maja 2018 r.)

118

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

Noty biografi czne

Jan Apolinarski urodził się w 1886 r. w Bu-

wiecu w Osiecznej w dniu 12 lutego 1888 r. zo-

kówcu Górnym. W młodości, jak wielu innych

stała opublikowana w polskiej prasie. Oto jej

mieszkańców wsi, wyjechał do pracy w Westfa-

fragment:

lii. W okresie I wojny światowej został wcielo-

ny do armii niemieckiej. W 1919 r. był czynnym

Rodacy! Chłop polski, o którym to mówią

powstańcem wielkopolskim. Przez długie lata

nasi najserdeczniejsi, że zadowolony jest z obec-

działał w Katolickim Stowarzyszeniu Robotni-

nego stanu, podnosi głos na dzisiejszym zebra-

ków Polskich, będąc jego prezesem. Reżyserował

niu, aby dać wyraz boleści. Wiadomo wam, że

także przedstawienia teatralne. Zmarł w 1952 r.

od 1 października roku zeszłego jednym pocią-

(Zob.: S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat

gnięciem pióra p. Ministra zaprzestano przeszło

dziejów, dz. cyt., s. 310).

300.000 polskich dzieci uczyć w szkole elemen-

tarnej czytać, pisać i rachować w ojczystym,

Franciszek Białas urodził się w Bukówcu

tj. polskim języku. Powiedziano w Berlinie, że

Górnym w marcu 1876 r., w rodzinie Jana i Ma-

chłop polski jest zadowolony z tego, co mu rząd

rianny z domu Szady. W wieku 13 lat wyjechał do

daje, ale wobec tego co się z nami dzieje, toby

brata Jana do Poznania, gdzie uczył się zawodu

trzeba być wyzutym ze wszelkich szlachetnych

zegarmistrza. Po kilku latach wrócił do Buków-

uczuć, a myśmy tak dalece jeszcze nie upadli,

ca i przejął po ojcu gospodarstwo rolne, a jed-

aby wobec gwałtu zadanego dzieciom naszym,

nocześnie prowadził zakład zegarmistrzowski.

serca nasze nie miały się zakrwawić. Gdybyśmy

Aktywnie włączył się w działalność Kółka Rol-

tu przyszli z dalekiego świata przed rokiem,

niczego, sprowadzał różne nowinki techniczne,

albo przed 10, 20, 50 laty, tam gdzieś z Chin,

a jego gospodarstwo było wzorowo prowadzone.

Brazylii, albo jeszcze dalej, toćby nam kto mógł

W okresie okupacji niemieckiej został z rodziną

powiedzieć: przyszliście tu do nas z daleka,

wywieziony do Niemiec, gdzie wskutek bombar-

a jako przybysze musicie się pozbyć waszego

dowania stracił żonę Marię, a on i córka zosta-

języka, a tego, którym my mówimy, koniecznie

li kalekami. Po powrocie do Bukówca pomagał

się nauczyć. Jeżeli nie, to was wypędzimy tam,

w pracy synom. Zmarł w 1955 r. (Zob.: S. Malep-

skąd przyszliście. Aleć my Polacy na własnej tu

szak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, dz. cyt.,

znajdujemy się ziemi, […].

s. 311).

W 1905 r. Antoni Borowiak sprzedał gospodar-

Antoni Borowiak urodził się 14 stycznia stwo w Pawłowicach Tomaszowi Łaszczyńskie-1847 r. w Pawłowicach, w rodzinie Macieja i Zu-

mu i przeniósł się z rodziną do Przyczyny Dolnej.

zanny. 25 października 1868 r. ożenił się z Ma-

Także tutaj zaangażował się w działalność patrio-

rianną z domu Merta. Prowadził gospodarstwo

tyczną. To na spotkaniu w jego domu pod koniec

rolne, rodzina zajmowała się także młynarstwem.

listopada 1918 r. zdecydowano o powołaniu pol-

Zasłynął z działalności patriotycznej. Jego mowa

skiej Rady Ludowej na powiat wschowski. Jak

w obronie języka polskiego wygłoszona podczas

wielu Polaków z tego terenu, po pozostawieniu

NOTY BIOGRAFICZNE

119

w 1919 r. Wschowy w granicach Niemiec prze-

Anna Całka z domu Lassocińska urodziła się

niósł się na początku lutego 1920 r. do zwrócone-

27 czerwca 1888 r., była córką nauczyciela z Ką-

go Polsce Leszna, gdzie zmarł 23 styczna 1934 r.

kolewa Jana Lassocińskiego i jego żony Ludwiki

(Zob.: Antoni Borowiak (1847–1934) – działacz nie-

z Regulskich. Mieszkali w Oporówku. Po śmier-

podległościowy i społeczny czasów zaborów, htt ps://

ci w 1901 r. Jana Lassocińskiego wdowa wraz

www.facebook.com/pawlowicedawniejdzis/

z dziećmi przeniosła się do Wschowy. Ludwika

posts/1514648225444991, dostęp: 2.07.2018).

Lassocińska prowadziła tutaj stancję dla polskich

uczniów wschowskiego gimnazjum. 29 paź-

Roman Breś urodził się 31 stycznia 1881 r.

dziernika 1914 r. Anna Lassocińska zgłaszała we

w Lginiu w rodzinie Józefa i Apolonii z domu

wschowskim urzędzie stanu cywilnego zgon Ju-

Zalisz. 13 listopada 1911 r. (mieszkał już wtedy

lianny Regulskiej (swojej ciotki, siostry matki).

w Wijewie) ożenił się z Marianną Jung. Aktyw-

Odnotowano, że mieszkała wówczas przy Ryn-

nie uczestniczył w działaniach powstańczych.

ku, kamienica nr 11. Trudno jednak powiedzieć,

Był pierwszym dowódcą sformowanej w Wije-

czy Anna Lassocińska wynajmowała mieszkanie

wie 9 stycznia 1919 r. Straży Ludowej, pełnił tak-

sama, czy też mieszkała z matką i właśnie tam

że funkcję sołtysa. Brał również udział w prze-

była stancja dla polskich uczniów. Po wybuchu

prowadzonej w 1920 r. i zakończonej ostatecznie

I wojny światowej Ludwika Lassocińska zamknę-

sukcesem akcji mieszkańców Wijewa zmierzają-

ła stancję i przeniosła się do domu przy ówczes-

cej do przyznania Wijewa Polsce. Zmarł 19 grud-

nej Breitestrasse 28 (obecnie Niepodległości 24).

nia 1946 r. (Zob. APL, Urząd Stanu Cywilnego

Anna mieszkała prawdopodobnie z nią, a pra-

Wijewo, sygn. 22, s. 12 (księga urodzeń z 1881 r.)

cowała jako księgowa w fi rmie Jana Metelskie-

i sygn. 96, s. 93–94 (księga małżeństw z 1911 r.);

go. Aresztowana 7 stycznia 1919 r., przebywała

J. Stępczak, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim

w obozie w Żaganiu. Po zwolnieniu z internowa-

rejonie powiatu wschowskiego, „Rocznik Lubuski”,

nia przeniosła się do Leszna. Latem 1920 r. wraz

Zielona Góra 1959, t. 1, s. 163, 173, 176).

z siostrą Marią wstąpiła do służby sanitarnej, gdy

w Lesznie zjawiły się pociągi z rannymi z fron-

Genowefa Bura urodziła się 3 stycznia 1893 r.

tu wojny polsko-bolszewickiej. W 1921 r. Anna

w Bukówcu Górnym, w rodzinie Fabiana i Ma-

Lassocińska poślubiła w Lesznie Feliksa Całkę.

rianny z domu Małeckiej. Uczęszczała do szko-

Małżeństwo miało syna Henryka Macieja i cór-

ły powszechnej w rodzinnej wsi w latach 1899–

kę Anielę Marię. W okresie międzywojennym

1907. W czasie powstania wielkopolskiego Feliks Całka był w Lesznie właścicielem fabryki wspólnie z innymi kobietami przygotowywała

szpilek. W okresie okupacji niemieckiej rodzina

posiłki i zanosiła je powstańcom. Brat Genowefy

została wysiedlona do Generalnego Gubernator-

Piotr (urodzony w 1889 r.) brał udział w walkach

stwa. Powrócili do Leszna w 1945 r. Feliks Całka

powstańczych. W latach 20. XX w. Genowefa

zmarł w 1957 r. (Zob. B. Ratajewska, Anna Las-

Bura pracowała w charakterze pomocy domo-

socińska i jej działalność patriotyczna na przełomie

wej i opiekunki dzieci w Poznaniu u prof. Józe-

1918 i 1919 roku, [w:] Kobieta na ziemi wschowskiej

fa Kostrzewskiego. Po śmierci siostry Stanisławy

i pograniczu wielkopolsko-śląskim, pod red. Marty

(urodzonej w 1888 r.) wróciła do Bukówca i po-

Małkus i Kamili Szymańskiej, Wschowa – Leszno

magała szwagrowi w prowadzeniu gospodar-

2016, s. 367–377).

stwa i wychowaniu siostrzenicy. Była osobą bar-

dzo pobożną i oddaną sprawie wiary. Aktywnie

Stanisław Dabiński urodził się 22 kwietnia

uczestniczyła w życiu parafi i. Zmarła we Włosza-

1873 r. w Gostyniu, w rodzinie Jakuba i Wikto-

kowicach 8 stycznia 1990 r. (Zob.: A. Karczmarek,

rii z domu Kubowicz. W latach 1908–1914 dzia-

Bohaterska Genowefa Bura, cz. I i II, „Nasze Jutro”,

łał w Towarzystwie Tomasza Zana we wschow-

nr 193–194 z 2006 r., s. 22 i nr 195–196 z 2006 r.,

skim gimnazjum oraz był w szeregach Polskiej

s. 29, oraz koperta osobowa dowodów osobistych

Drużyny Strzeleckiej. Był naczelnikiem oddziału

Genowefy Bura, APL, zespół nr 34/1126/0, Urząd

wojskowego i używał pseudonimu „Okrężny”.

Miasta Leszno, sygn. 1098).

W czasie okupacji niemieckiej został oskarżony

120

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

w tz w. sprawie mosińskiej – jego córkę Stefanię

Akademii Sztabu Generalnego. W momencie

rozstrzelano pod zarzutem udziału w „spisku

wybuchu I wojny światowej został promowany

trucicielskim” przeciwko Niemcom. On sam na pułkownika i objął stanowisko szefa sztabu trafi ł ostatecznie do obozu koncentracyjnego dywizji piechoty. Walczył na froncie austriackim w Mauthausen, gdzie zakończył życie 1 grudnia

biorąc udział w bitwach pod Jarosławiem, War-

1944 r. (Zob.: M. Paluszkiewicz, J. Szews, Słownik

szawą i Łodzią. W 1917 r. otrzymał awans na ge-

biografi czny członków tajnych towarzystw, dz. cyt.,

nerała porucznika sztabu generalnego. W 1918 r.

s. 53; APP, Akta stanu cywilnego Parafi i Rzymsko-

powrócił do Polski i zamieszkał w Staszowie pod

katolickiej Gostyń, sygn. 82, s. 7–8, wersja elektro-

Sandomierzem. W dniu 6 stycznia 1919 otrzymał

niczna; htt p://www.basia.famulapl/pl/, dostęp:

wezwanie od Naczelnej Rady Ludowej do objęcia

3.05.2018).

dowództwa powstania wielkopolskiego. Do Po-

znania przybył 8, a 16 stycznia ofi cjalnie przejął

Wojciech Dombek urodził się 11 lutego od mjr. Stanisława Taczaka dowództwo. W koń-

1896 r. w Bytomiu, był synem Pawła i Walerii

cu marca 1920 r. podał się do dymisji i zakończył

z dmu Kawurek. Ukończył gimnazjum humani-

karierę wojskową. Osiadł w Lusowie, a następnie

styczne w Bytomiu. W czasie I wojny światowej

w Batorowie koło Poznania, gdzie zmarł 26 paź-

został powołany do armii niemieckiej i wysłany

dziernika 1937 r. (Zob. Dowódcy powstania, htt p://

na front zachodni do Francji. Dosłużył się stop-

www.poznan.pl/powstanie/hi_dowodcy/mu-

nia podporucznika. W okresie powstania wiel-

snicki.html, dostęp: 11.08.2018).

kopolskiego przekazano go do dyspozycji Grupy

„Leszno”. Dowodził m.in. odcinkiem powstań-

Ks. Jan Dratwa urodził się 9 lipca 1877 r.

czym w Brennie, gdzie z miejscowej Straży Lu-

w Bukówcu Górnym. Jego rodzicami byli Apolina-

dowej sformował regularny oddział wojskowy.

ry i Julianna z domu Lorych. Był jednym z człon-

Pełnił funkcję adiutanta dowódcy odcinka „Bo-

ków-założycieli Towarzystwa Tomasza Zana

guszyn” ppor. Franciszka Szyszki. W 1920 r. brał

we wschowskim gimnazjum, gdzie zdał maturę

udział w wojnie polsko-bolszewickiej. We wrze-

w 1898 r. Wybrał stan kapłański. Zmarł 10 lutego

śniu 1920 r. otrzymał awans na kapitana, został

1924 r. (Zob.: M. Paluszkiewicz, J. Szews, Słownik

przeniesiony na Górny Śląsk i objął komendę po-

biografi czny członków tajnych towarzystw, dz. cyt.,

licji plebiscytowej w Oleśnie. W 1921 r. powrócił

s. 57).

do jednostki macierzystej w Poznaniu. Prawdo-

podobnie z powodu długoletniej służby fronto-

Ks. Tadeusz Maciej Dykier urodził się

wej podupadł na zdrowiu. Leczenie w szpitalu

21 października 1877 r. we Wrocławiu. Święce-

wojskowym w Poznaniu nie przyniosło niestety

nia kapłańskie otrzymał 19 marca 1901 r. Krótko

poprawy. 26 czerwca 1922 r. odebrał sobie życie.

przebywał na parafi ach w Ostrowie Wielkopol-

Został pochowany na cmentarzu wojskowym skim, Śmiglu, Zaniemyślu i w Buku, a od kwiet-w Poznaniu. (Zob.: A. Podsiadły, Dombek Woj-

nia 1908 r. do 1920 r. – na parafi i w Kąkolewie.

ciech (1896–1922), [w:] Słownik biografi czny Leszna, Był zaangażowany w działalność patriotyczną.

t. I, Leszno 2011, pod red. B. Głowinkowskiej i A.

W listopadzie 1918 r. został członkiem Powiato-

Koniora, s. 126–127).

wej Rady Ludowej w Lesznie. W 1919 r. został

mianowany dziekanem generalnym powstają-

Józef Dowbor-Muśnicki urodził się 25 paź-

cej Armii Wielkopolskiej. Zasłynął jako świetny

dziernika 1867 r. w majątku Garbowo koło San-

powstańczy kaznodzieja. W 1920 r., w wyniku

domierza, w rodzinie Romana i Antoniny z domu

konfl iktu z arcybiskupem Edmundem Dalbo-

Wierzbickiej. Naukę rozpoczął w gimnazjum rem, został zmuszony do opuszczenia armii.

w Radomiu, w wieku 14 lat wstąpił do korpu-

Zrezygnował także z kapłaństwa. Zaangażował

su kadetów w Petersburgu, a następnie został

się w organizację plebiscytu na Warmii, który

uczniem konstantynowskiej szkoły wojsko-

niestety Polacy przegrali. Tadeusz Dykier wyje-

wej, którą ukończył w 1888 r. jako podporucz-

chał później do Warszawy, gdzie zmarł 21 listo-

nik. W latach 1899-1902 studiował w rosyjskiej

pada 1927 r. Pochowany został na cmentarzu na

NOTY BIOGRAFICZNE

121

Powązkach. (Zob.: Wielkopolscy księża od XVIII do

Formanowicz uczył się najpierw we wschowskiej

XX wieku, htt p://www.wtg-gniazdo.org/ksieza/,

szkole elementarnej, a później w miejscowym

dostęp: 4.07.2018).

gimnazjum. W trakcie nauki w gimnazjum na-

leżał do Towarzystwa Tomasza Zana. W 1910 r.

Franciszek Fengler urodził się 20 sierpnia uczestniczył w zjeździe skautów w Puszczyko-1874 r. w Bukówcu Górnym, w rodzinie Fran-

wie, a w 1914 r. wziął udział w kursie podofi -

ciszka (uczestnika powstania z 1863 r.) i Anastazji

cerskim Polskich Drużyn Strzeleckich w Nowym

z domu Samol. Mając 15 lat wyjechał do Westfalii.

Sączu. W 1915 r., jeszcze przed zdaniem matury,

Po powrocie kupił za zaoszczędzone pieniądze go-

został powołany do wojska niemieckiego. Służył

spodarstwo. W lutym 1899 r. ożenił się z Pelagią

zarówno na froncie wschodnim, jak i zachodnim.

Marcinkowską. Małżeństwo wychowało 15 dzieci.

W listopadzie 1918 r. został zwolniony z armii nie-

W okresie I wojny światowej Franciszek Fengler

mieckiej i powrócił do Wschowy, gdzie ukończył

służył w armii niemieckiej. Doświadczenie wojsko-

naukę w gimnazjum i zdał maturę. W kwietniu

we z czasów wojny wykorzystał w trakcie powsta-

1919 r. wspólnie z nauczycielem wschowskiego

nia wielkopolskiego, kiedy zorganizował i dowo-

gimnazjum Tenlertem przekradli się przez gra-

dził oddziałem z Bukówca Górnego. Był członkiem

nicę i udali się do Poznania. Tam Formanowicz

wielu organizacji społecznych, ale szczególnie zgłosił się do polskiego wojska. Brał m.in. udział

pokochał działalność w Kole Śpiewu św. Cecy-

w I powstaniu śląskim. Pozostał w armii jako żoł-

lii. Zmarł 25 marca 1960 r. w Bukówcu Górnym.

nierz zawodowy, w 1924 r. otrzymał awans na

(Zob.: S. Malepszak, Gmina Włoszakowice. 800 lat

kapitana. W 1933 r. został ciężko ranny podczas

dziejów, dz. cyt., s. 313–314).

katastrofy kolejowej w Poznaniu. W czasie kam-

panii wrześniowej 1939 r. dowodził Batalionem

Bronisława Formanowicz urodziła się 20 sierp-

Obrony Narodowej „Oborniki” w składzie Armii

nia 1855 r. w Belęcinie w rodzinie nauczycie-

„Poznań”. W trakcie bitwy nad Bzurą dostał się

la Oswalda Lücka i Emilii z Mieczkowskich.

do niemieckiej niewoli, w której przebywał aż do

W 1878 r. wyszła za mąż za nauczyciela Jana

maja 1945 r. Jan Bronisław Formanowicz zmarł

Formanowicza. Mieszkali w Siemowie, gdzie na

8 września 1962 r. w Obornikach Wielkopolskich.

świat przyszło ich dziewięcioro dzieci. W 1902 r.

(Zob.: Jan Bronisław Formanowicz, htt p://formano-

zmarł Jan Formanowicz. Wkrótce po tym Broni-

wicz.pl/, dostęp: 23.05.2018).

sława Formanowicz przeniosła się z dziećmi do

Wschowy. Zamieszkała w budynku przy obecnej

Józef Górecki urodził się 8 marca 1875 r.

ul. Lipowej 8 i prowadziła stancję dla polskich

w Ostrzeszowie, w rodzinie kupca Wojciecha

uczniów wschowskich szkół. Jej dom stał się jed-

i Józefy z domu Konarskiej. Wraz z bratem Ja-

nym z ważnych ośrodków polskości w mieście.

nem osiedlił się w 1898 r. w Lesznie, gdzie za-

To tutaj odbywały się także spotkania Towarzy-

łożyli Fabrykę Wódek, Likierów, Wina Owoco-

stwa Tomasza Zana. W czasie I wojny świato-

wego i Tłocznię Soków. Józef Górecki, podobnie

wej na froncie poległo dwóch synów Bronisławy

jak jego brat Jan, zaangażował się w działalność

Formanowicz – Marian i Stefan. Po zostawieniu

polskich organizacji na terenie Leszna – w 1902 r.

w 1919 r. Wschowy Niemcom, rodzina Formano-

współorganizował Towarzystwo Gimnastyczne

wiczów opuściła miasto. Bronisława Formano-

„Sokół” oraz Towarzystwo Robotników, którego

wicz zmarła 6 sierpnia 1930 r. w Gnieźnie, miała

został prezesem. W 1911 r. we własnym budyn-

niespełna 75 lat. (Zob.: Jan Bronisław Formanowicz,

ku otworzył fi lię Banku Ludowego w Osiecznej.

htt p://www.formanowicz.pl/, dostęp: 23.05.2018).

W październiku 1918 r. został członkiem Tajne-

go Komitetu Narodowego w Lesznie, a w listo-

Jan Bronisław Formanowicz urodził się 6 lip-

padzie tegoż roku wszedł w skład polskiej Rady

ca 1895 r. w Siemowie, powiat gostyński. Był

Ludowej. Brał udział w obradach Sejmu Dzielni-

synem nauczyciela Jana Formanowicza i Broni-

cowego w Poznaniu w dniach 3–5 grudnia 1918 r.

sławy z domu Lück. Po śmierci ojca w 1902 r. ro-

Uczestniczył w zorganizowanym we Wschowie

dzina przeniosła się do Wschowy. Jan Bronisław

w dniu 12 grudnia 1918 r. wiecu polskim, na

122

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

którym był jednym z mówców. Na początku

w pruskiej armii uczył się jako praktykant w ma-

stycznia 1919 r. został przez Niemców internowa-

jątku w Turwi, który należał do gen. Dezyderego

ny i ostatecznie był przez kilka miesięcy w obo-

Chłapowskiego. Następnie pracował w mająt-

zie w Żaganiu. Po zwolnieniu powrócił w sierp-

ku Źrenica, przez jakiś czas przebywał także na

niu 1919 r. do Leszna. Do 17 stycznia 1920 r.

Ukrainie, gdzie wydzierżawił folwark Pobereże.

był komendantem Straży Ludowej w Lesznie.

W 1850 r. wrócił do Wielkopolski i kupił majątek

W 1922 r. Józef Górecki kupił od Paula Wandla

Pomarzanowice koło Pobiedzisk. Wstąpił do To-

fabrykę octu i znacząco ją rozbudował. W okre-

warzystwa Rolniczego, w którym aktywnie dzia-

sie międzywojennym przez wiele lat był człon-

łał pisząc artykuły do „Ziemianina”. W 1861 r. był

kiem leszczyńskiego magistratu. Działał ponadto

jednym z członków-założycieli Centralnego Towa-

w wielu organizacjach społecznych i wspierał ich

rzystwa Gospodarczego. W 1863 r. zaangażował

działalność, także fi nansowo. W grudniu 1939 r.

się w organizację pomocy dla powstańców w Kró-

został wraz z rodziną wysiedlony przez Niem-

lestwie Polskim. Został przez Prusaków areszto-

ców do Generalnego Gubernatorstwa. Zamiesz-

wany i osadzony w więzieniu w Poznaniu, a póź-

kał w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie 27 mar-

niej w Berlinie. Z braku jednoznacznych dowodów

ca 1944 r. zmarł. (Zob.: Z. Gryczka, Górecki Józef

został zwolniony i w 1865 r. powrócił do Poznania.

(1875–1944), [w:] Słownik biografi czny Leszna, t. I, W 1873 Centralne Towarzystwo Gospodarcze

dz. cyt., s. 200–202).

powierzyło mu opiekę nad parafi alnymi kółkami

rolniczymi. To z jego inicjatywy powstały czaso-

Ks. Józef Górny urodził się 14 marca 1882 r.

pisma „Rocznik Kółek” (w 1875 r.) i „Poradnik

w Czempiniu, w rodzinie Wawrzyńca Górnego

Gospodarski” (w 1889 r.). Od 1885 r. mieszkał

i Wiktorii z domu Rydzewicz. Od kwietnia 1916 r.

w Poznaniu, gdzie zmarł 14 stycznia 1905 r. (Zob.:

był proboszczem we Włoszakowicach. Pracę

J. Karwat, Maksymilian Jackowski 1815–1905, Po-

duszpasterską łączył z działalnością patriotycz-

znań 2005; W. Jakóbczyk, Jackowski Maksymilian

ną. W listopadzie 1918 r. został przewodniczącym

(1815–1905), [w:] Wielkopolski słownik biografi czny, polskiej Rady Ludowej na powiat wschowski.

Warszawa – Poznań 1983, s. 270 – 271).

Uczestniczył w obradach Sejmu Dzielnicowego

w Poznaniu w dniach 3–5 grudnia 1918 r. Niemcy

Ks. Roman Jaensch (Jaentsch) urodził się

już 6 stycznia 1919 r. dokonali napadu na pleba-

5 grudnia 1839 r. w Pleszewie, w rodzinie An-

nię we Włoszakowicach i zamierzali aresztować

toniego i Rozalii z domu Hass. Święcenia ka-

proboszcza Górnego, a nawet ponoć chcieli go we

płańskie otrzymał w 1866 r. Był wikariuszem

Wschowie rozstrzelać. Na szczęście nie zastali go

w parafi ach w Babimoście i w Wieleniu, a także

na plebanii. W okresie powstania wielkopolskie-

proboszczem w Krzycku Małym i w Gołanicach.

go ks. Jan Górny był kapelanem wojsk powstań-

Zmarł 11 czerwca 1915 r. w Zdunach. (Zob.: Wiel-

czych odcinka „Boguszyn”. Zaangażował się

kopolscy księża od XVIII do XX wieku, htt p://www.

także na rzecz przekazania Polsce Wijewa, które

wtg-gniazdo.org/ksieza/, dostęp: 8.07.2018; Ar-

pierwotnie miało pozostać w granicach Niemiec.

chiwum Państwowe w Kaliszu, Urząd Stanu Cy-

Niemcy nie zapomnieli ks. Górnemu jego działal-

wilnego Zduny, sygn. 123, s. 98 (księga zgonów),

ności patriotycznej. Został aresztowany w czasie

wersja elektroniczna: htt p://www.basia.famu-

okupacji. Przebywał w obozie koncentracyjnym

lapl/pl/, dostęp: 8.07.2018).

w Buchenwaldzie, skąd w grudniu 1940 r. prze-

wieziono go do obozu w Dachau, gdzie zmarł

w kwietniu 1941 r. (Zob.: A. Kaczmarek, Ksiądz

Józef Górny, dz. cyt., s. 15–18).

Maksymilian Jackowski urodził się 11 paź-

dziernika 1815 r. we wsi Słupia, w rodzinie dzier-

żawcy folwarku Józefa i Józefy z Brzezińskich.

Po ukończeniu obowiązkowej służby wojskowej

NOTY BIOGRAFICZNE

123

Witold Jeszke urodził się 5 marca 1891 r.

1918 r. Aktywnie włączył się w organizację akcji

w Ruchocinku, w rodzinie nauczyciela Bolesła-

na rzecz powrotu powiatu wschowskiego w gra-

wa i Kazimiery z domu Lunsz169. Ukończył gim-

nice odradzającej się Polski. Brał udział w po-

nazjum w Gnieźnie w 1911 r. Był działaczem To-

wstaniu wielkopolskim. W latach 1922–1926 był

warzystwa Tomasza Zana. Studiował fi lozofi ę

posłem na Sejm RP. Działał także w Izbie Rolni-

i prawo na uniwersytetach niemieckich w Kró-

czej w Poznaniu. Zmarł w 1935 r. (Zob.: S. Malep-

lewcu, Lipsku i we Wrocławiu. W 1917 r. obronił

szak, Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, dz. cyt.,

doktorat z prawa. Ożenił się z Ireną Kowalewicz,

s. 320).

córką szanowanego we Wschowie lekarza. To

tutaj w styczniu 1919 r. wspólnie z innymi Pola-

Ks. Paweł Kitz mann urodził się 7 marca

kami (m.in. z teściową i żoną) został internowa-

1871 r. we Wronkach, był synem Andrzeja i Ma-

ny w i osadzony w obozie w Żaganiu. W okresie

rii z domu Olszewskiej. Święcenia kapłańskie

międzywojennym prowadził w Poznaniu jedną

otrzymał w 1898 r. Pracował jako wikariusz

z większych kancelarii adwokacko-notarialnych.

w parafi ach w Chrzypsku, Boruszynie i Luba-

Był także zaangażowany w działalność politycz-

szu. W latach 1907–1914 był proboszczem pa-

ną. W latach 1930–1935 był posłem na Sejm III ka-

rafi i w Bukówcu Górnym. Zmarł 28 listopa-

dencji, a w latach 1935–1938 pełnił godność sena-

da 1914 r. (Zob.: Wielkopolscy księża od XVIII do

tora. Po kampanii wrześniowej 1939 r. znalazł się

XX wieku, htt p://www.wtg-gniazdo.org/ksieza/,

w Rumunii, od 1940 r. na Cyprze, a później w Pa-

dostęp: 3.05.2018 r.; Paweł Kitz mann proboszcz

lestynie i Egipcie. W latach 1944–1945 uczestni-

w Bukowcu, htt p://www.archiwum.wyborcza.pl/

czył w szeregach II Korpusu Polskiego w kampa-

Archiwum/1,0,4075163,2004052PO-DLO,Pawel_

nii włoskiej. Po wojnie zamieszkał w Londynie.

kitz mann_proboszcz_w_Bukowcu.html, dostęp:

Do Polski powrócił w 1961 r. i zamieszkał u córki

14.07.2018).

w Warszawie. Zmarł w listopadzie 1970 r. w Po-

znaniu. (Zob.: APP, Urząd Stanu Cywilnego Wit-

kowo – obwód wiejski, sygn. 53, s. 38 (księga

Stanisław Kowalewicz urodził się 10 listopa-

urodzeń z 1891 r.); M. Paluszkiewicz, J. Szews,

da 1863 r. w Brennie, w rodzinie Tomasza i Józefi -

Słownik biografi czny członków tajnych towarzystw,

ny z domu Krawiec. W 1890 r. ożenił się ze Stani-

dz. cyt., s. 87).

sławą z domu Meissner. Małżeństwo miało m.in.

syna Leonarda i córkę Irenę. Był powszechnie sza-

Franciszek Kaczmarek urodził się 31 sierpnia

nowanym wschowskim lekarzem, a jednocześnie

1860 r. w Boguszynie, w rodzinie Jana i Francisz-

polskim patriotą i społecznikiem. Mieszkał przy

ki z domu Kasperskiej. W maju 1883 r. ożenił się

obecnej ul. Niepodległości 14. Zmarł we Wscho-

z Antoniną z domu Marcinek z Bukówca Gór-

wie 29 października 1918 r. (Zob.: APL, Urząd

nego. Małżeństwo doczekało się sześciorga po-

Stanu Cywilnego Kaszczor, sygn. 50, s. 33–34

tomstwa: trzech synów i trzech córek. Franciszek

(księga małżeństw z 1890 r.); APL, Urząd Stanu

Kaczmarek był znanym działaczem polskim –

Cywilnego Wschowa, sygn. 242, s. 144 (księga

m.in. w 1904 r. był współzałożycielem kółka Rol-

zgonów z 1918 r.).

niczego i Banku Ludowego w Bukówcu Górnym.

W listopadzie 1918 r. został wybrany do polskiej

Stanisława Kowalewicz z domu Meissner

Powiatowej Rady Ludowej we Wschowie, był

urodziła się 29 kwietnia 1869 r. w Mieścisku

też delegatem powiatu wschowskiego na obra-

(pow. Wągrowiec) w rodzinie Antoniego i An-

dy Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu w grudniu

toniny z domu Kleber. W 1890 r. wyszła za Sta-

nisława Kowalewicza. Małżeństwo zamieszka-

169 Czesław Demel ( Wielkopolski słownik biografi czny, dz. cyt., ło we Wschowie (niestety brak jest informacji

s. 299) podał niezgodną z aktem urodzenia informację, że jego

o roku). Ich dom był w zniemczonym mieście

matką była Katarzyna z Suftczyńskich. W biogramie Witolda

jednym z ośrodków polskości. Stanisława Kowa-

Jeszke w Wikipedii (htt ps://pl.wikipedia.org/wiki/Witold_

lewicz owdowiała w październiku 1918 r. Kilka

Jeszke) podano, że matką była Kazimiera z domu Lersz vel

Lausz-Suff czyńska.

miesięcy później, a dokładnie 7 stycznia 1919 r.

124

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

była w gronie polskich obywateli aresztowanych

patriotyzmu i uległość wobec władz pruskich.

we Wschowie i internowanych w obozie w Ża-

Oburzano się m.in. na wydany jeszcze w 1866 r.

ganiu. Według relacji Bronisława Świderskiego

zakaz śpiewania pieśni „Boże coś Polskę”, a tak-

z Leszna (także był internowany) oprócz Stani-

że zakaz odprawiania nabożeństw za Kazimierza

sławy Kowalewicz internowano także jej syna Le-

Wielkiego po odnalezieniu na Wawelu w 1869 r.

onarda, córkę Irenę i zięcia Witolda Jeszke. (Zob.:

królewskiego grobowca. W poznańskim Semi-

APL, Urząd Stanu Cywilnego Kaszczor, sygn.

narium Duchownym miejsce języka polskiego

50, s. 33–34 (księga małżeństw z 1890 r.); A. Ziem-

zajęła łacina. Do konfl iktu z władzami doszło

kowski, O Powstaniu Wielkopolskim we Wschowie

w 1873 r., gdy arcybiskup Ledóchowski zaprote-

(2), „Panorama Leszczyńska”, nr 33, 1986, s. 13).

stował przeciwko całkowitemu usunięciu języka

polskiego z nauki religii w gimnazjach i nakazał

Ludwika Lassocińska urodziła się 4 lutego

w niższych klasach nadal prowadzić lekcje po

1846 r. w miejscowości Sądzia. Była córką na-

polsku. Ponadto państwo pruskie coraz bardziej

uczyciela Józefa Regulskiego i Joanny z domu

ingerowało w działalność Kościoła, co wzbudza-

Ciesielskiej. W kwietniu 1877 r. wyszła za mąż

ło sprzeciw arcybiskupa, który ostatecznie zo-

za nauczyciela Jana Lassocińskiego. Początkowo

stał aresztowany. Kardynał prezbiter od 1875 r.

małżonkowie mieszkali w Kromolicach (obecnie

W 1876 r. pozwolono mu wyjechać do Rzymu.

gmina Pogorzela). W październiku 1881 r. prze-

Tam też zmarł w 1902 r. (Zob.: A. Galos i Z. Zie-

nieśli się do Oporówka, a w październiku 1892 r.

liński, Mieczysław Ledóchowski, [w:] Internetowy

do Kąkolewa. Po śmierci Jana Lassocińskiego

polski słownik biografi czny, htt p://www.ipsb.nina.

w 1901 r., wdowa wraz z dziećmi przeniosła się

gov.pl/a/biografi a/mieczyslaw-ledochowski, do-

do Wschowy. Urządziła w mieście stancję dla pol-

stęp: 25.04.2018; A. Galos, Ledóchowski (Halka-Le-

skich uczniów miejscowego gimnazjum, którą za-

dóchowski) Mieczysław (1822–1902), [w:] Wielkopol-

mknęła po wybuchu I wojny światowej. Rodzina

ski słownik biografi czny, dz. cyt., s. 408).

przeniosła się wówczas do mniejszego mieszka-

nia, przy obecnej ul. Niepodległości. W związku

Ks. Stanisław Lipowicz urodził się 19 kwiet-

z pozostawieniem Wschowy w 1919 r. w grani-

nia 1875 r. w miejscowości Smogulec, powiat

cach Niemiec, Ludwika Lassocińska przenio-

Wągrowiec, w rodzinie Konstantego i Kazimiery

sła się do przyznanego Polsce Leszna. Tutaj też

Lipowiczów. Był uczniem gimnazjum w Rogoź-

zmarła 13 listopada 1931 r. (Zob.: B. Ratajewska,

nie, gdzie w latach 1891–1893 należał do Towa-

Anna Lassocińska i jej działalność patriotyczna na

rzystwa Orła Białego. Z powodu szykan ze stro-

przełomie 1918 i 1919 roku, dz. cyt., s. 367–377).

ny profesorów przeniósł się do gimnazjum we

Wschowie. Tutaj był jednym z założycieli koła sa-

Abp Mieczysław Ledóchowski urodził się

mokształceniowego (późniejszego Towarzystwa

29 października 1822 r. w Górkach koło Kli-

Tomasza Zana). Maturę zdał w 1896 r. Święce-

montowa w diecezji sandomierskiej, w rodzi-

nia kapłańskie przyjął w 1899 r. Zmarł 11 lute-

nie hrabiego Zachariasza i Rozalii z Zakrzew-

go 1950 r. w Nieparcie (Zob.: M. Paluszkiewicz,

skich. Uczył się początkowo w domu, następnie

J. Szews, Słownik biografi czny członków tajnych to-

w gimnazjach w Radomiu (1834–1840) i War-

warzystw, dz. cyt., s. 119; Urząd Stanu Cywilego

szawie (1840–1841). Po studiach w Seminarium

w Krobi, księga zgonów z 1950 r.).

Świętokrzyskim w Warszawie, gdzie w 1843 r.

otrzymał niższe święcenia kapłańskie, wyjechał

Ks. Antoni Ludwiczak urodził się 15 maja

na studia do Rzymu. Na długi czas związał się

1878 r. w Kostrzynie, w rodzinie drogomistrza

z dyplomacją papieską. W 1866 r. został miano-

Jana i Salomei z Pawelów. Był absolwentem Gim-

wany arcybiskupem gnieźnieńskim i poznań-

nazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu i jed-

skim. W początkowym okresie swej działalno-

nym z założycieli Towarzystwa Tomasza Zana.

ści w Poznaniu arcybiskup Ledóchowski cieszył

Przez wiele lat był prezesem Towarzystwa Czy-

się zaufaniem i poparciem rządu i dworu pru-

telni Ludowych, a również członkiem Poznań-

skiego. Środowisko polskie zarzucało mu brak

skiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W 1921 r.

NOTY BIOGRAFICZNE

125

założył pierwszy w Polsce uniwersytet ludowy.

w Lesznie. Ożenił się tutaj (w lipcu 1899 r.) z Kla-

Jesienią 1939 r. został aresztowany przez Niem-

rą Agnieszką Marią Zimmer, ewangeliczką, córką

ców, przebywał w kilku obozach koncentracyj-

Reinholda Zimmera i Agnes Grossmann. W tym

nych, został zamordowany w 1942 r. (Zob.: Antoni

samym roku przeniósł się do Wschowy, gdzie za-

Jan Ludwiczak, htt p://ipsb.nina.gov.pl/a/biografi a/

łożył hurtownię towarów kolonialnych. Mieszkał

antoni-jan-ludwiczak, dostęp: 14.05.2018; W. Ja-

przy obecnej ulicy Niepodległości 43. Z pierwsze-

kóbczyk, Ludwiczak Antoni (!878–1942), [w:] go małżeństwa miał czworo dzieci: syna urodzo-Wielkopolski słownik biografi czny, dz. cyt., s. 429).

nego w 1899 r. (zmarł tuż po urodzeniu, bez imie-

nia), Edmunda (ur. 23 grudnia 1900 r.), Brunona

Ks. Stanisław Maciejewski urodził się 27 wrześ-

Alfreda (ur. 21 września 1902 r.) i Eleonorę (ur. 26

nia 1869 r. w Kobylinie, w rodzinie Michała i Jo-

stycznia 1904 r.). Żona zmarła w marcu 1904 r.,

anny z domu Hentschke. Był jednym z założycie-

a Jan Metelski wkrótce ożenił się ponownie. Za-

li późniejszego Towarzystwa Tomasza Zana we

warł małżeństwo z Anielą Karolczak (urodzona

Wschowie. Maturę zdał w 1895 r. Święcenia ka-

w czerwcu 1884 r. w Poznaniu, córka Jana i Marii

płańskie przyjął w 1899 r. Od 1904 r. był na para-

z domu Siuda). Małżeństwo miało trzech synów:

fi i w miejscowości Mórka, pow. Śrem. Tam zmarł

Kazimierza (ur. 10 grudnia 1905 r.), Władysła-

28 listopada 1934 r. (Zob.: M. Paluszkiewicz,

wa (ur. 23 maja 1908 r.) i Mariana (ur. 25 mar-

J. Szews, Słownik biografi czny członków tajnych to-

ca 1911 r.). Ponadto jedno dziecko urodziło się

warzystw, dz. cyt., s. 125; APP, Urząd Stanu Cy-

martwe. Podczas pierwszej wojny światowej Jan

wilnego Dolsk (pow. śremski), sygn. 313, s. 100,

Metelski był wcielony do armii niemieckiej. Po

księga zgonów z 1934 r.).

powrocie z frontu zaangażował się w działal-

ność Powiatowej Rady Ludowej we Wschowie

Ks. Kazimierz Maliński urodził się 27 paź-

i był w mieście głównym inspiratorem działań

dziernika 1872 r. w Kopaszewie, w rodzi-

zmierzających do powrotu powiatu wschowskie-

nie Wieńczysława i Wiktorii z domu Łazurek.

go w granice odradzającej się Polski. 7 stycznia

Uczęszczał do gimnazjum we Wschowie, gdzie

1919 r. został aresztowany i ostatecznie interno-

zdał maturę w 1896 r. Był jednym z założycieli

wany w obozie w Żaganiu. Po odzyskaniu wol-

koła późniejszego Towarzystwa Tomasza Zana.

ności, pod koniec października 1919 r., przeniósł

Po święceniach kapłańskich w 1899 r. został wika-

się do Leszna. Prowadził hurtownię towarów

riuszem w Dolsku, gdzie był do 1906 r. W latach

kolonialnych, był prezesem Towarzystwa Chrze-

1906–1908 pracował w parafi i farnej w Poznaniu,

ścijańskich Kupców Samodzielnych. W 1925 r.

a w latach 1908–1927 był proboszczem parafi i

został członkiem leszczyńskiego magistratu.

Matki Boskiej Bolesnej w Poznaniu. Był nie tylko

W październiku 1939 r. był w Lesznie interno-

kapłanem, ale także działaczem społecznym za-

wany przez Niemców, a później wysiedlony do

angażowanym w działalność patriotyczną. Brał

Generalnego Gubernatorstwa. W 1945 r. powró-

udział w obradach Sejmu Dzielnicowego w Po-

cił do Leszna. Zmarł 14 października 1948 r. Był

znaniu w grudniu 1918 r., w 1919 r. został posłem

honorowym obywatelem miasta. (Zob.: A. Ma-

na Sejm Ustawodawczy. Zmarł 6 lipca 1928 r.

zankiewicz, Metelski Jan, [w:] Słownik biografi czny (Zob.: M. Paluszkiewicz, J. Szews, Słownik biogra-Leszna, t. II, dz. cyt., s. 45–46).

fi czny członków tajnych towarzystw, dz. cyt., s. 126;

APP, Akta stanu cywilnego Parafi i Rzymskoka-

Piotr Mirecki urodził się 28 kwietnia 1872 r.

tolickiej Krzywiń, (pow. kościański), sygn. 61,

w Radomyślu, był synem Elżbiety Mireckiej.

s. 16–17, wersja elektroniczna: htt p://www.basia.

W styczniu 1895 r. ożenił się z Rozalią z domu Fir-

famulapl.pl/, dostęp: 3.07.2018).

lej. Piotr Mirecki był znanym działaczem polskim.

W okresie powstania wielkopolskiego włączył się

Jan Metelski urodził się 16 maja 1874 r. w Za-

w działania na rzecz powrotu Brenna i Wijewa do

niemyślu (pow. Środa), w rodzinie Władysława

Polski. W grudniu 1918 r. był delegatem powia-

i Ludwiki z domu Wojciechowskiej. W 1899 r.,

tu wschowskiego na Sejm Dzielnicowy w Pozna-

przed przeniesieniem się do Wschowy, mieszkał

niu. Zmarł 5 lutego 1955 r., pochowany został na

126

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

cmentarzu parafi alnym w Brennie. (Zob.: APL,

Bronisław Wiktor Piniecki urodził się 16 wrześ-

Urząd Stanu Cywilnego Wijewo, sygn. 66, s. 7–8

nia 1892 r. w Karczewie (powiat Grodzisk), w ro-

(księga małżeństw z 1895 r.); A. Kaczmarek, Wi-

dzinie Bronisława i Bronisławy z domu Ellmer.

jewo wróciło do Polski, „Przyjaciel Ludu”, Leszno

Uczęszczał do gimnazjum w Poznaniu, a później

1988, z. IV (XV), s. 24).

we Wschowie. Należał do Towarzystwa Toma-

sza Zana. W latach 1912–1914 był prezesem koła

Ks. Wiktor Mojżykiewicz urodził się 15 paź-

we wschowskim gimnazjum. W czasie I wojny

dziernika 1849 r. w Czempiniu (w rodzinie Jaku-

światowej został powołany do armii niemieckiej

ba i Wiktorii z domu Matuszkiewicz) i tam po-

i walczył na froncie zachodnim. W listopadzie

bierał pierwsze nauki. Po maturze, którą zdał

1918 r. wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej

w gimnazjum w Śremie, wstąpił do Seminarium

Zaboru Pruskiego. Kierował biurem informacyj-

Duchownego w Poznaniu. Święcenia kapłańskie

nym Służby Straży i Bezpieczeństwa. Uczestni-

przyjął w kwietniu 1874 r. Początkowo był kape-

czył w powstaniu wielkopolskim (m.in. w wal-

lanem i nauczycielem domowym w Witosławiu

kach o stację lotniczą na Ławicy) oraz w wojnie

u Kaczorowskich, potem był krótko w Dębnie,

polsko-bolszewickiej. Za bohaterstwo w obro-

a w latach 1887–1889 w Poznaniu pełnił funk-

nie przed bolszewikami Płocka w dniach 18–19

cję kapelana i registratora arcybiskupa Juliusza

sierpnia 1920 r. został odznaczony Orderem Vir-

Dindera. Ks. Mojżykiewicz na długi czas zwią-

tuti Militari V klasy. W okresie międzywojennym

zał się z parafi ą w Przemęcie: w latach 1889–1892

był ofi cerem zawodowym Wojska Polskiego: od

był jej administratorem, a później aż do 1913 r.

1920 r. w stopniu kapitana, w 1927 r. otrzymał

proboszczem. Dał się poznać nie tylko jako ka-

awans na majora, a w 1934 r. na podpułkowni-

płan, ale także organizator polskiego życia kul-

ka. W czasie kampanii wrześniowej 1939 r. był

turalnego i gospodarczego. W 1892 r. był współ-

dowódcą artylerii w 36. Dywizji Piechoty. Dostał

założycielem Banku w Ludowego w Przemęcie,

się do niewoli sowieckiej, przebywał w obozie

a później także we Włoszakowicach i w Brennie.

w Kozielsku, został zamordowany w Katyniu.

Z jego inicjatywy zostały tam także założone kół-

Jego nazwisko znajduje się na liście transporto-

ka rolnicze. W 1913 r. został administratorem pa-

wej NKWD z dnia 14 kwietnia 1940 r. Był żonaty

rafi i w Czerwonej Wsi, a później w Buczu. Zmarł

z Marią z domu Pędzińską, z którą zawarł mał-

w 1914 r. (Zob.: Wielkopolscy księża od XVIII do

żeństwo 5 lutego 1921 r. w Poznaniu. Małżeń-

XX wieku, htt p://www.wtg-gniazdo.org/ksieza/,

stwo miało synów: Ryszarda Jana (ur. 17 grudnia

dostęp: 3.05.2018; Czempiń (par. rzymskokato-

1926 r.) oraz Jerzego Bronisława, który urodził się

licka), księga chrztów z 1948 r., akt urodzenia/

31 maja 1931 r. (Zob.: J. Karwat, Od idei do czynu.

chrztu nr 89, wersja elektroniczna: htt p://www.

Myśl i organizacje niepodległościowe w Poznańskiem

basia.famula.pl/pl/, dostęp: 3.05.2018).

w latach 1887–1919, Poznań 2002, s. 280; K. Bana-

szek, W. Roman, Z. Sawicki, Kawalerowie Orderu

Jan Ott o urodził się 29 listopada 1869 r. w Je-

Virtuti Militari w mogiłach katyńskich, Warszawa

leńczewie (pow. Śrem), w rodzinie Roberta i Elż-

2000, s. 223).

biety z domu Schubert. W maju 1894 r. ożenił się

z Wiktorią Zielińską. W czasie powstania wielko-

Ks. Ryszard Platz urodził się w Niemczech

polskiego objął dowództwo oddziału powstań-

(Frandenberg) 3 lipca 1872 r., w rodzinie Leopolda

czego we Włoszakowicach. 11 stycznia 1919 r.

i Elżbiety. Święcenia kapłańskie przyjął w Gnieź-

w potyczce pod Zbarzewem stracił 22-letniego

nie w 1897 r. Był na parafi ach w Bninie, Pile i Wie-

syna Jana. Zmarł 22 października 1944 r. Został

leniu, a od 1915 r. w Bukówcu Górnym, gdzie

pochowany na cmentarzu we Włoszakowicach.

zmarł 20 kwietnia 1954 r. (Zob.: Urząd Stanu Cy-

(Zob.: APL, Urząd Stanu Cywilnego Garzyn, wilnego we Włoszakowicach (akt zgonu); Wiel-sygn. 76, s. 29–30 (księga małżeństw z 1894 r.);

kopolscy księża od XVIII do XX wieku, htt p://www.

Powstanie Wielkopolskie 1919 r. we Włoszakowicach,

wtg-gniazdo.org/ksieza/, dostęp: 3.05.2018).

[cz. I], „Nasze Jutro”, nr 259, styczeń 2012, s. 16).

NOTY BIOGRAFICZNE

127

Marcin Poloch urodził się w listopadzie 1872 r.

Gubernatorstwa. Po zakończeniu wojny zamiesz-

w Bukówcu Górnym, w rodzinie Pawła i Elżbie-

kała ponownie w Gdyni, gdzie zmarła 28 listopa-

ty z domu Lórych. W 1898 r. ożenił się z Pauli-

da 1956 r.

ną z domu Grzesiecką. Był zasłużonym polskim

(Zob.: Paweł Borowiec, O patriotycznej rodzi-

działaczem i patriotą. W należącej do niego sali

nie Siudów-Prałatów-Czarneckich. Z dziejów pewnej

odbywały się zebrania polskich organizacji, wielkopolskiej rodziny, „Nasze Jutro”, nr 223, styw czasie powstania wielkopolskiego urządzono

czeń 2009, s. 18–19)

u niego kuchnię polową, a cała rodzina przy-

gotowywała posiłki dla polskich powstańców.

Leon Przezbórski urodził się w kwietniu

Jego córka Walentyna aktywnie uczestniczyła

1864 r. we Włoszakowicach, w rodzinie Fran-

w działaniach powstańczych (m.in. brała udział

ciszka i Marianny z domu Furmańczak. W lipcu

w konwojowaniu broni z Poznania do Bukówca

1890 r. ożenił się z Karoliną Szady z domu Ma-

Górnego, później pracowała w sztabie gen. Kazi-

lepsza. Był członkiem pierwszej Rady Nadzor-

mierza Raszewskiego). Marcin Poloch zmarł we

czej Banku Ludowego w Bukówcu Górnym (od

Włoszakowicach w 1940 r. (Zob.: A. Kaczmarek,

grudnia 1904), w okresie międzywojennym za-

Patriotyczna rodzina Polochów z Bukówca Górnego,

siadał w zarządzie banku i aktywnie działał w ra-

„Nasze Jutro”, nr 176, luty 2005, s. 13).

dzie parafi alnej. Zmarł na atak serca 19 czerwca

1941 r., w dniu przeprowadzonych przez Niem-

Apolonia Prałat-Czarnecka z domu Siuda uro-

ców masowych wysiedleń polskich gospodarzy

dziła się 27 stycznia 1888 r. w Błotnicy, w rodzinie

z Bukówca Górnego. (Zob:. Bank Spółdzielczy we

Józefa i Elżbiety z domu Piotrowskiej. Wyszła za

Włoszakowicach 1904–2004, Bydgoszcz 2005, s. 52).

mąż za Wojciecha Prałata, który zmarł w 1918 r.

Małżonkowie mieli troje dzieci: córkę Anielę oraz

Adam Ruszczyński urodził się 19 XII 1875 r.

synów Henryka i Mieczysława. W okresie po-

w Łabiszynie (powiat Szubin). Był synem Józefa

wstania wielkopolskiego Apolonia Prałat czyn-

(administratora dóbr Skórzewskich w Lubostro-

nie zaangażowała się w działania zbrojne. W spo-

niu) i Heleny z domu Grąbczewskiej. Pierwsze

rządzonym w 1968 r. przez lokalne środowisko

nauki pobierał w domu rodzinnym. W latach

kombatanckie wykazie kobiet, które wspierały

1886–1890 uczęszczał do Gimnazjum św. Marii

powstanie wielkopolskie w powiecie leszczyń-

Magdaleny w Poznaniu, a następnie do gimna-

skim, Apolonia Prałat jest jedyną, przy której

zjum klasycznego w Bydgoszczy, gdzie w 1895 r.

wpisano „powstaniec” (zespół 34/458/0, Związek

zdał maturę. Studiował później prawo na uni-

Bojowników o Wolność i Demokrację w Lesznie,

wersytetach w Berlinie i we Wrocławiu. W 1903 r.

sygn. 516). To ona w nocy z 6 na 7 stycznia 1919 r.

osiedlił się w Lesznie, gdzie prowadził kancelarię

(podaje się też datę z 7 na 8 stycznia) wspólnie

adwokacką. Działał ponadto w różnych organi-

z gospodarzem Franciszkiem Szymańskim przy-

zacjach i stowarzyszeniach polskich Został pre-

wiozła z Błotnicy do Włoszakowic lekki kara-

zesem utworzonej 20 listopada 1918 r. polskiej

bin maszynowy. Apolonia Prałat uczestniczyła

Rady Ludowej w Lesznie. Wybrano go także na

w potyczkach prowadzonych przez powstań-

delegata na obrady Polskiego Sejmu Dzielnico-

ców, opiekowała się także rannymi. W okresie

wego w Poznaniu, który odbył się w dniach 3–5

międzywojennym wyszła za mąż za Bronisława

grudnia 1918 r. W styczniu 1919 r. wraz z inny-

Czarneckiego – ofi cera zawodowego Wojska Pol-

mi polskimi działaczami z Leszna i ze Wschowy

skiego i zamieszkała w Grudziądzu. W trakcie

został aresztowany i kilka miesięcy przebywał

kampanii wrześniowej 1939 r. Bronisław Czar-

w obozie w Żaganiu. Po przekazaniu Leszna Pol-

necki dostał się do niewoli niemieckiej i okupację

sce Adam Ruszczyński w latach 1920–1924 był

spędził w obozie jenieckim. Apolonia w grudniu

prezesem tutejszego Sądu Okręgowego. Należał

1939 r. wyjechała do Gdyni, gdzie mieszkali cór-

do czołowych działaczy lokalnych Narodowej

ka Aniela i syn Henryk. W 1940 r. została wraz

Demokracji. Latem 1924 r. przeniósł się do To-

z innymi członkami rodziny aresztowana przez

runia, gdzie objął stanowisko prezesa Sądu Ape-

Niemców, a później wywieziona do Generalnego

lacyjnego. W 1929 r. został przeniesiony w stan

128

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

spoczynku. Przeniósł się wtedy do Poznania,

sygn. 80, s. 33 (księga urodzeń z 1887 r.); Wiel-

gdzie był notariuszem i prowadził kancelarię

kopolscy księża od XVIII do XX wieku, htt p://www.

adwokacką wspólnie z adwokatem Damazym

wtg-gniazdo.org/ksieza/, dostęp: 3.05.2018).

Graczem. Zmarł 5 września 1930 r. w Poznaniu.

(Zob.: D. Szymczak, Adam Ruszczyński. Adwokat

Ks. Paweł Steinmetz (Stanic) urodził się

polskości, Leszno 2015).

13 stycznia 1876 r. w Kórniku, w rodzinie mi-

strza rzeźnickiego Pawła i Florentyny z Warze-

Adam Karol Rzyski urodził się w Krąplewie

chów. Władze niemieckie w 1896 r. zmieniły

w 1885 r., w rodzinie Andrzeja i Marii z domu Ka-

rodzinie nazwisko „Stanic” na „Steinmetz ”. Do

zubskiej. Maturę zdawał we wschowskim gimna-

gimnazjum uczęszczał najpierw w Poznaniu,

zjum w 1905 r. Studiował w Berlinie. Brał udział

a od 1894 r. we Wschowie, gdzie też w 1898 r.

w powstaniu wielkopolskim. W 1926 r. zdobył

zdał maturę. Wstąpił do Seminarium Duchow-

tytuł doktora fi lozofi i na Uniwersytecie Poznań-

nego w Gnieźnie, święcenia kapłańskie otrzymał

skim. Uczył w liceum im. Karola Marcinkow-

w 1901 r. W styczniu 1902 r. został wikariuszem

skiego w Poznaniu. Był członkiem Poznańskiego

w Lesznie, a 4 października 1906 r. objął probo-

Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Zmarł w 1956 r.

stwo w Osiecznej. Dał się poznać jako troskliwy

(Zob.: APP, Urząd Stanu Cywilnego Stęszew –

duszpasterz, ale także energiczny organizator

obwód miejski, sygn. 34, s. 209 (księga urodzeń

polskiego życia w parafi i. W 1907 r. przyczynił

z 1885 r.); M. Paluszkiewicz, J. Szews, Słownik

się do założenia w Osiecznej Spółdzielni Rolni-

biografi czny członków tajnych towarzystw, dz. cyt.,

czo-Handlowej „Rolnik”, w 1910 r. powołał Ka-

s. 173).

tolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej, rok

później Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży

Franciszek Ksawery Speichert urodził się

Żeńskiej. Był także w latach 1916–1926 prezesem

3 grudnia w 1878 r. Jego rodzicami byli Franci-

Banku Ludowego w Osiecznej. Zaangażował się

szek Ksawery i Bronisława z domu Rychlińska.

także w działalność patriotyczną. W okresie po-

Właściciel majątku w Popowie Starym, polski

wstania wielkopolskiego wspólnie z probosz-

działacz gospodarczy i społeczny. Był preze-

czem z Pawłowic ks. Kazimierzem Śramkiewi-

sem Kółka Rolniczego w Bukówcu Górnym od

czem pożyczył z Banku Ludowego w Osiecznej

jego założenia w 1904 r. aż do 1929 r. Był także

5 tys. marek i przeznaczył na potrzeby powstań-

członkiem Rady Nadzorczej Banku Ludowego

ców. W prowadzonym przez siostry elżbietanki

w Bukówcu Górnym. W listopadzie 1918 r. zo-

Domu św. Józefa w Osiecznej zorganizował szpi-

stał przewodniczącym Powiatowej Rady Ludo-

tal wojskowy. Był także kapelanem powstańców

wej w Śmiglu. Zmarł 17 września 1937 r., pocho-

odcinka „Osieczna”. Ks. Paweł Steinmetz był pro-

wano go w Konojadzie. (Zob.: Franciszek Ksawery

boszczem parafi i w Osiecznej do 1935 r., kiedy to

Speichert, [w:] M. J. Minakowski, Genealogia po-

został przeniesiony do Kolegiaty św. Marii Mag-

tomków Sejmu Wielkiego, htt p://www.sejm-wielki.

daleny w Poznaniu. We wrześniu 1939 r. został

pl/b/sw.650022, dostęp: 22.06.2018; daty urodzin

aresztowany przez Niemców. 4 grudnia udało

i śmierci oraz miejsce pochówku podała Dorota

mu się zbiec podczas transportu do Generalnego

Michniewicz z domu Speichert z Poznania).

Gubernatorstwa, ale ponownie został aresztowa-

ny w styczniu 1940 r. i przewieziony do Fortu VII

Ks. Aleksander Kazimierz Stachowiak uro-

w Poznaniu, gdzie wkrótce został zamordowany.

dził się w Bonikowie 19 lutego 1887 r., w rodzinie

(Zob.: S. Jędraś, Ksiądz Paweł Steinmetz , „Przyja-

nauczyciela Tomasza i Marii z domu Jachn. Ma-

ciel Ludu”, Leszno 1990, z. V–VI (XXIX–XXX),

turę zdał we wschowskim gimnazjum w 1906 r.

s. 53–55; J. Karwat, Paweł Steinmetz , [w:] Inter-

Święcenia kapłańskie otrzymał w 1910 r., od

netowy polski słownik bibliografi czny, htt p://ipsb.

1930 r. był proboszczem w Stęszewie. Areszto-

nina.gov.pl/a/biografi a/pawel-steinmetz , dostęp:

wany przez Niemców w czasie okupacji zmarł

16.08.2018).

w 1942 r. w obozie koncentracyjnym w Dachau.

(Zob.: APL, Urząd Stanu Cywilnego Kościan,

NOTY BIOGRAFICZNE

129

Mikołaj Stępczak urodził się 6 września

uczęszczał do gimnazjum we Wschowie. W la-

1875 r. w Grotnikach, w rodzinie Walentego tach szkolnych był członkiem Towarzystwa To-i Konstancji z domu Kaczmarek. W maju 1897 r.

masza Zana. W czasie I wojny światowej został

ożenił się z Józefą Piasną. Po śmierci żony, w li-

wcielony do armii niemieckiej, walczył na froncie

stopadzie 1903 r. ożenił się ponownie – z Micha-

zachodnim. W październiku 1918 r. wstąpił do

liną z domu Brajer. Prowadził gospodarstwo rol-

Polskiej Organizacji Wojskowej Zaboru Pruskie-

ne w Wijewie. Był zaangażowany w działalność

go. Współuczestniczył w Poznaniu w formowa-

patriotyczną. (Zob.: APL, Sąd Grodzki w Lesznie,

niu oddziałów Służby Straży i Bezpieczeństwa.

okres międzywojenny, sygn. 3665).

Brał udział w pierwszej fazie powstania wiel-

kopolskiego oraz w wojnie polsko-bolszewic-

Ks. Bolesław Synowiec urodził się 26 wrześ-

kiej. Za bohaterstwo w bitwie pod Kajdanowem

nia 1885 r. w Sobiałkowie, w rodzinie Łukasza

w październiku 1920 r. został odznaczony Virtu-

i Józefy z domu Malchrzyckiej. Maturę zdał we

ti Militari V klasy. W latach 1925–1927 kształcił

wschowskim gimnazjum w 1905 r., święcenia ka-

się w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie,

płańskie otrzymał w 1909 r. W 1940 r. został za-

po której otrzymał stopień ofi cera dyplomowa-

mordowany w obozie koncentracyjnym w Sach-

nego. W styczniu 1929 r. otrzymał stopień majo-

senhausen. (Zob.: APL, Urząd Stanu Cywilnego

ra. Od 2 września 1929 r. do 31 marca 1931 r. był

Miejska Górka, sygn. 48, s. 359 (księga urodzeń

kierownikiem referatu „Niemcy” w Oddziale II

z 1885 r.); Wielkopolscy księża od XVIII do XX wie-

Sztabu Głównego. Z dniem 1 kwietnia 1931 r.

ku, htt p://www.wtg-gniazdo.org/ksieza/, dostęp:

został przeniesiony do 12. pułku piechoty w Wa-

3.05.2018).

dowicach na stanowisko dowódcy batalionu de-

taszowanego w Krakowie. Od 1 kwietnia 1932 r.

Ks. Augustyn Szamarzewski urodził się

był att aché wojskowym w Berlinie. Od stycznia

21 stycznia 1832 r. w Poczdamie, w rodzinie pol-

1934 r. awansowany do stopnia podpułkownika.

skiego urzędnika pocztowego Jakuba i Agnieszki

W czerwcu 1939 r. został także att aché wojsko-

z domu Klimek. Skończył Gimnazjum św. Ma-

wym w Szwajcarii. 3 września 1939 r. rozpoczę-

rii Magdaleny w Poznaniu. Później rozpoczął

ła się ewakuacja ambasady polskiej w Berlinie.

pracę na poczcie. Ożenił się, ale szybko został

Antoniemu Szymańskiemu udało się wrócić do

wdowcem, a małżeństwo nie miało dzieci. Augu-

walczącego kraju. 11 września 1939 r. zameldo-

styn Szamarzewski wstąpił do Seminarium Du-

wał się w sztabie Naczelnego Wodza w Brześciu

chownego w Gnieźnie, które ukończył w 1859 r.

nad Bugiem, gdzie mianowany został szefem Od-

Był wielkim patriotą i społecznikiem. W 1863 r.,

działu II Dowództwa Frontu Południowego. Brał

gdy wybuchło w Królestwie Polskim powsta-

udział w obronie Lwowa. Po kapitulacji tego mia-

nie styczniowe, przedostał się do Kongresówki,

sta (22 września) dostał się do niewoli sowieckiej.

gdzie został aresztowany i deportowany do Prus.

Do 26 stycznia 1940 r. przebywał w obozie w Sta-

Za udział w walkach został skazany na karę wię-

robielsku. Stamtąd został przeniesiony do wię-

zienia, którą odbywał w Poznaniu i w Berlinie.

zienia na Łubiance. Uwolniono go po zawarciu

Po odzyskaniu wolności poświęcił się pracy or-

układu Sikorski-Majski. Wstąpił do armii polskiej

ganicznej, a w szczególności wspieraniu polskich

tworzonej w ZSRR pod dowództwem genera-

działań gospodarczych. Zmarł nagle w 8 maja

ła Władysława Andersa. W marcu 1942 r. prze-

1891 r. w Ostrowie i tam został pochowany.

niesiony został do Teheranu, gdzie objął stano-

(Zob.: R. Dąbrowski, Ksiądz Augustyn Szamarzew-

wisko inspektora oddziałów polskich w Iranie,

ski (1832–1891), Poznań 2007; W. Jakóbczyk, Sza-

zaś w maju został dowódcą Bazy Ewakuacyjnej

marzewski Augustyn (1832–1891), [w:] Wielkopolski

w Iranie. 14 lipca 1943 r. objął stanowisko att aché

słownik biografi czny, dz. cyt., s. 725).

wojskowego w Kairze. 1 stycznia 1945 r. został

att aché wojskowym w Paryżu. Po zakończeniu

Antoni Czesław Szymański urodził się 30 lip-

II wojny światowej został szefem Wojskowej Mi-

ca 1894 r. w Poznaniu, w rodzinie Romana i Ha-

sji Likwidacyjnej w Paryżu i przebywał na tym

liny z domu Wyszyńskiej. W latach 1910–1914

stanowisku do maja 1948 r. Następnie zamieszkał

130

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

w Londynie. 11 listopada 1964 r. awansowany zo-

wielkopolskiego był dowódcą frontu południo-

stał do stopnia generała brygady. Zmarł 11 grud-

wo-zachodniego. 20 stycznia 1920 r. jego pułk

nia 1973 r. w Londynie. Był żonaty z Haliną

przejmował Bydgoszcz od niemieckiego zarządu

Siennicką, mieli trzy córki. (Zob.: G. Łukomski,

miasta. Brał także udział w wojnie polsko-bolsze-

Generał brygady Antoni Szymański (1894–1973),

wickiej. Po zakończeniu działań wojennych wró-

Pruszków – Warszawa – Londyn 2006; Kawalero-

cił do służby cywilnej. W latach 1921–1922 był

wie Virtuti Militari 1792–1945. Słownik biografi czny,

komendantem policji w województwie wielko-

t. II, 1914–1921, cz. 1, Koszalin 1991).

polskim. Od 4 maja 1922 r. do 30 listopada 1930 r.

piastował funkcję prezydenta Bydgoszczy. W la-

Walenty Śliwa urodził się 9 lutego 1880 r.

tach 30. XX w. prowadził w Poznaniu kancelarię

w Bukówcu Górnym, w rodzinie Piotra i Marianny

adwokacką oraz prezesował poznańskiemu od-

z domu Gąd. Ukończył szkołę ludową w rodzinnej

działowi Związku Powstańców Wielkopolskich.

wsi. W wieku 18 lat wyjechał do Niemiec. Ukoń-

W 1939 r. powołany został na stanowisko dowód-

czył tam szkołę sanitarną i uzyskał uprawnienia

cy pułku w Poznańskiej Brygadzie Obrony Naro-

felczera i masażysty. W 1901 r. został powołany do

dowej. Wziął udział w bitwie nad Bzurą. Dostał

odbycia służby w wojsku pruskim. Po jej zakończe-

się do niewoli. Zmarł 18 grudnia 1941 r. w obozie

niu powrócił do Bukówca Górnego, gdzie zajął się

jenieckim w Neubrandenburg. (Zob.: E. Śliwiń-

kupiectwem i prowadził gospodarstwo rolne. Od

ski, Śliwiński Stanisław Bernard, [w:] Słownik bio-

1903 r. był żonaty z Ludwiką z domu Olejniczak.

grafi czny Leszna, t. II, dz. cyt., s. 319–322; B. Polak,

Małżeństwo miało siedmioro dzieci. W 1911 r. Wa-

Śliwiński Bernard (1883–1941), [w:] Wielkopolski

lenty Śliwa wybudował hotel z salą widowiskową.

słownik biografi czny, dz. cyt., s. 754–755).

W czasie I wojny światowej został zmobilizowa-

ny i walczył we Francji. Był sanitariuszem, został

Stanisław Taczak urodził się 8 kwietnia

nawet odznaczony Krzyżem Żelaznym II klasy.

1874 r. w Mieszkowie koło Jarocina. Był synem

W 1918 r. powrócił z frontu do Bukówca. W listo-

restauratora Andrzeja i Balbiny z Warasieckich.

padzie 1918 r. został wybrany jako przedstawiciel

W 1893 r. zdał maturę w Gimnazjum Męskim

ludności polskiej do wschowskiego Bauern und Sol-

w Ostrowie Wielkopolskim, gdzie należał do

datenratu. W czasie powstania wielkopolskiego

Towarzystwa Tomasza Zana, po czym rozpo-

w hotelu Walentego Śliwy zorganizowano biuro

czął studia na Akademii Górniczej we Freiburgu,

oddziału powstańczego oraz skład broni i amu-

które ukończył w 1897 r. Pracował potem w ko-

nicji. On sam zorganizował drużynę sanitarną,

palniach Westfalii, działając cały czas w polskich

którą dowodził. Brał także udział w wojnie pol-

organizacjach patriotycznych. W momencie wy-

sko-bolszewickiej. W okresie międzywojennym

buchu I wojny światowej został powołany do

udzielał się społecznie. W okresie okupacji nie-

czynnej służby. W 1918 r. opuścił armię niemiec-

mieckiej został wysiedlony ze swojego gospodar-

ką i wstąpił do powstającego wojska polskiego.

stwa, był także aresztowany i więziony w obozie

W dniu 27 grudnia 1918 r. mianowano go tym-

koncentracyjnym w Dachau, gdzie doczekał wy-

czasowym naczelnym dowódcą powstania wiel-

zwolenia w kwietniu 1945 r. W sierpniu 1945 r.

kopolskiego. Jednocześnie otrzymał awans na

powrócił do Bukówca Górnego. Zmarł 7 lipca

stopień majora. W dniu 16 stycznia 1919 r. ma-

1961 r. (Zob.: S. Malepszak, Gmina Włoszakowice.

jor Taczak przekazał dowództwo gen. Józefowi

800 lat dziejów, dz. cyt., s. 364–365).

Dowbor-Muśnickiemu. Sam objął stanowisko

drugiego kwatermistrza Okręgu Generalnego,

Bernard Śliwiński urodził się 5 lipca 1883 r.

a następnie zastępcy szefa sztabu. W okresie

w Poniecu, w rodzinie rzemieślniczej Romana

międzywojennym dosłużył się stopnia generała.

i Antoniny z Obecnych. Uczył się w gimnazjum we

Gdy 28 lutego 1930 r. został przeniesiony w stan

Wschowie, gdzie w 1904 r. zdał maturę. Podczas

spoczynku, powrócił do Poznania. Po wybuchu

pobytu we Wschowie mieszkał prawdopodobnie

II wojny światowej zgłosił się 1 września 1939 r.

u Ludwiki Lassocińskiej. Potem studiował prawo

do Armii „Poznań”. Dostał się do niewoli. Prze-

w Berlinie i we Wrocławiu. W okresie powstania

bywał w kolejnych ofl agach: Prenzlau, Cloditz ,

NOTY BIOGRAFICZNE

131

Johanisbrunn i Murnau, gdzie 29 kwietnia 1945 r.

był współwłaścicielem hurtowni artykułów ko-

został uwolniony. Przyjęto go wówczas w szere-

lonialnych. Oprócz pracy zawodowej angażował

gi Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. W 1946 r.

się także w działalność patriotyczną. 7 stycznia

powrócił do kraju. Zmarł 2 marca 1960 r. w Mal-

1919 r. został przez Niemców internowany w obo-

borku, gdzie został pochowany. (Zob.: S. Jellen-

zie w Żaganiu. W związku z pozostawieniem

ta, Taczak Stanisław (18 74–1960), [w:] Wielkopolski

Wschowy w granicach Niemiec, przeniósł się do

słownik biografi czny, dz. cyt., s. 759).

Leszna, a stamtąd w 1926 r. do Kościana. W latach

30. XX w. był prezesem Stowarzyszenia Hurtow-

Tadeusz Tomaszewski urodził się 7 lipca ników Branży Kolonialnej na Polskę Zachodnią.

1886 r. w Siedlnicy, w rodzinie Antoniego i An-

W Kościanie sprawował także funkcję naczelnika

toniny z domu Latanowicz, właścicieli majątku

koła Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” oraz

Górna Siedlnica. Miał kilkoro młodszego rodzeń-

prezesa miejscowego klubu kręglarskiego. Ożenił

stwa: Gustawa (1891–1956), Antoniego (1893–

się z Cecylią Marianną Piątkowską (1893–1959),

1948) i Helenę (1895–1980). Ok. 1910 r. ożenił się

małżeństwo miało dwanaścioro dzieci. Ludwik

z Jadwigą z domu Szulczewską. Małżeństwo nie

Wenski został przez Niemców zamordowany

miało potomstwa. Tadeusz Tomaszewski zmarł

w Kościanie 2 października 1939 r., w gronie osób

w Buku w 1955 r. (Zob.: Antoni Tomaszewski, [w:]

rozstrzelanych w tym dniu pod ścianą ratusza.

M. J. Minakowski, Genealogia potomków Sejmu

(Zob. APL, Związek Kombatantów Rzeczypo-

Wielkiego, htt p://sejm-wielki.pl/b/sw.766041, dospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych.

stęp: 22.06.2018).

Koło w Kościanie, sygn. 10).

Ks. Piotr Wawrzyniak urodził się we wsi

Janusz Wężyk – urodził się 17 maja 1887 r.

Wyrzeka, pow. śremski. Był synem chłopa Fran-

w majątku Królewskie, pow. Ostrzeszów. Jego ro-

ciszka i Cecylii z Łopińskich. W 1867 r. ukończył

dzicami byli Marian Bronisław i Stanisława z domu

gimnazjum w Śremie i wstąpił do Seminarium

Mieczkowska. Od dzieciństwa mieszkał wraz z ro-

Duchownego w Gnieźnie. Święcenia kapłańskie

dzicami i rodzeństwem we Wschowie. Maturę zdał

otrzymał w 1872 r. Po objęciu wikariatu w Śre-

we wschowskim gimnazjum w 1906 r. Brał udział

mie w 1873 r. stanął na czele miejscowego Towa-

w powstaniu wielkopolskim oraz w III powstaniu

rzystwa Przemysłowego, prowadził także akcję

śląskim. Zginął w 1941 r. w niemieckim obozie

oświatową i kulturalną oraz przekształcił śrem-

koncentracyjnym Auschwitz . (Zob.: Janusz Wężyk

ską kasę oszczędnościową w Bank Ludowy, zo-

z Osin h. Wąż, [w:] M. J. Minakowski, Genealogia

stając jego dyrektorem. W latach 1894–1896 był

potomków Sejmu Wielkiego, htt p://www.sejm-wiel-

posłem na sejm pruski. W 1898 r. objął probo-

ki.pl/b/sw.16026, dostęp: 28.05.2018).

stwo w Mogilnie. Zmarł 9 listopada 1910 r. w Po-

znaniu, pochowany został w Mogilnie. (Zob.:

Stanisława Ludwika Wężyk z domu Miecz-

Cz. Łuczak, Ks. Piotr Wawrzyniak (1849–1910),

kowska urodziła się 8 maja 1860 r. w Belęcinie,

Poznań 2000; W. Jakóbczyk, Wawrzyniak Piotr

w rodzinie Ludwika i Melanii z domu Rychlow-

(1849–1910), [w:] Wielkopolski słownik biografi czny, skiej. W lipcu 1885 r. wyszła za mąż za Maria-dz. cyt., s. 801––802; APP, Akta stanu cywilnego

na Bronisława Wężyka. Rodzina po pewnym

Parafi i Rzymskokatolickiej Dalew (pow. śremski)

czasie zamieszkała we Wschowie, w domu przy

sygn. 35, wersja elektroniczna: htt p://www.basia.

obecnej ul. ks. Andrzeja Kostki 13. Marian Broni-

famulapl/pl, dostęp 4.09.2018).

sław Wężyk zmarł we Wschowie w październiku

1898 r. Syn Wojciech (wymieniany przez Antonie-

Ludwik Wenski urodził się 4 sierpnia 1882 r.

go Szymańskiego) poległ w 1920 r. w czasie woj-

w miejscowości Izdby (koło Mogilna), w rodzi-

ny polsko-bolszewickiej. Rodzina wyprowadziła

nie Jana i Franciszki z domu Borys. Był kupcem,

się ze Wschowy po pozostawieniu miasta w gra-

działaczem gospodarczym i społecznym. Działał

nicach Niemiec. Stanisława Wężyk zmarła 15 li-

w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”. Przed

stopada 1936 r. w Koźminie. (Zob.: Janusz Wężyk

1919 r. mieszkał we Wschowie, gdzie od 1908 r.

z Osin h. Wąż, [w:] M. J. Minakowski, Genealogia

132

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

potomków Sejmu Wielkiego, htt p://www.sejm-wiel-

Wielkopolski słownik biografi czny, dz. cyt., s. 817;

ki.pl/b/sw.16026, dostęp: 28.05.2018).

Sylwetki - Wincenty Wierzejewski, www.historia.

zhp.wlkp.pl/informatory/informator1/sylwetki.

Ks. Bolesław Wienke urodził się 23 maja

htm, dostęp: 4.05.2018).

1868 r. w Dźwiersznie (dawniej powiat wyrzyski,

obecnie powiat pilski), w rodzinie Jana i Elżbiety

Stanisław Voelkel urodził się 15 listopa-

z domu Łęgowskiej. Święcenia kapłańskie przy-

da 1886 r. w Kobylinie, w rodzinie mistrza kra-

jął w marcu 1893 r. w Gnieźnie. Był wikariuszem

wieckiego Gustawa i Marii z domu Leopold.

na parafi ach w Kaszczorze, Kaźmierzu i Śmiesz-

W 1903 r. skończył powszechną w Kobylinie. Od

kowie. Od marca 1909 r. do śmierci 22 stycznia

1905 r. pracował w różnych miastach w sklepach

1930 r. był proboszczem w Brennie. Zaangażo-

żelaznych, kształcąc się w zawodzie handlowca

wany w działalność patriotyczną w okresie po-

(Września, Inowrocław, Ostrów Wielkopolski,

wstania wielkopolskiego i walki o przyłączenie

Ostrzeszów, Krotoszyn i Toruń). We Wschowie

Wijewa do Polski. (Zob.: Urząd Stanu Cywilnego

osiedlił się w 1911 r. Mieszkał przy obecnej ul.

w Wolsztynie (akt zgonu); Wielkopolscy księża od

Niepodległości. Zatrudnił się w fi rmie Ott o Ku-

XVIII do XX wieku, htt p://www.wtg-gniazdo.org/

rapkata, który był właścicielem sklepu żelazne-

ksieza/, dostęp: 10.08.2018).

go. W 1915 r. powołany został do niemieckie-

go wojska. Jesienią 1918 r. zaangażował się we

Wincenty Wierzejewski urodził się 29 listo-

Wschowie w działalność narodową. Był jednym

pada 1889 r. w Poznaniu, w rodzinie bednarza

ze współpracowników Jana Metelskiego. Zo-

Franciszka i Michaliny z Majewskich. W latach

stał aresztowany 7 stycznia 1919 r. Osadzono go

szkolnych był członkiem Towarzystwa Samo-

w obozie internowanych w Żaganiu, zwolniono

kształceniowego Młodzieży „Iskra”. W 1907 r.

po 7 miesiącach. W 1920 r. osiedlił się w Lesznie.

wyjechał do Krakowa i rozpoczął tam studia na

W 1921 r. ożenił się z Józefą Sobańską. Małżeń-

Akademii Sztuk Pięknych. Do Poznania wrócił

stwu urodziło się pięcioro dzieci: Witold, Teresa,

w 1912 r. Z dawnymi kolegami z „Iskry” zało-

Jan, Janusz i Bożena. W okresie międzywojen-

żył wówczas pierwszy w Wielkopolsce zastęp

nym Stanisław Voelkel prowadził w Lesznie fi r-

skautowy „Poznań”. W 1918 r., po nawiązaniu

mę handlową. W październiku 1939 był w gronie

kontaktów z Komendą Naczelną Polskiej Orga-

osób aresztowanych, z których Niemcy 20 roz-

nizacji Wojskowej, przystąpił do organizowania

strzelali. Wkrótce Stanisław Voelkel został wraz

POW Zaboru Pruskiego. Walczył w powstaniu

z rodziną wysiedlony do Generalnego Guberna-

wielkopolskim i w wojnie polsko-bolszewickiej.

torstwa. Zamieszkał w Tarnowie. Po wojnie po-

W okresie międzywojennym był zawodowym

wrócił do Leszna, gdzie do czasu przymusowego

ofi cerem Wojska Polskiego. W czasie II wojny

upaństwowienia prowadził własną fi rmę. Zmarł

światowej służył w Polskich Siłach Zbrojnych

8 lutego 1976 r. w Lesznie. (Na podstawie mate-

na Zachodzie. Po zakończeniu wojny pozostał

riałów udostępnionych przez Janusza Skrzyp-

w Anglii. Zmarł 8 września 1972 r. (Zob.: J. Pie-

czaka z Leszna).

trzak, Wierzejewski Wincenty (1889–1972), [w:]

133

Bibliografi a

Źródła archiwalne

Archiwum Państwowe w Kaliszu:

– Urząd Stanu Cywilnego Zduny, sygn. 123.

Archiwum Państwowe w Lesznie (APL):

– Akta miasta Leszno, sygn. 2874.

– Sąd Grodzki w Lesznie, okres międzywojenny, sygn. 3665.

– Urząd Miasta Leszno, sygn. 8437, 1098.

– Urząd Stanu Cywilnego Garzyn, sygn. 76.

– Urząd Stanu Cywilnego Kaszczor, sygn. 50.

– Urząd Stanu Cywilnego Kościan, sygn. 80.

– Urząd Stanu Cywilnego Miejska Górka, sygn. 48.

– Urząd Stanu Cywilnego Wijewo, sygn. 22, 66, 96.

– Urząd Stanu Cywilnego Włoszakowice, sygn. 58, 95, 184.

– Urząd Stanu Cywilnego Wschowa, sygn. 242.

– Wydział Powiatowy w Lesznie, sygn. 209.

– Zbiór map tematycznych, sygn. M. pow. 13, M. pow. 57.

– Związek Bojowników o Wolność i Demokrację. Koło Gminne Wijewo, sygn. 4.

– Związek Bojowników o Wolność i Demokrację w Lesznie, sygn. 113, 521, 921, 982, 5445, 7855, 11454.

– Związek Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych. Koło w Kościanie, sygn. 10.

– Związek Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku. Koło Brenno, sygn. 1.

Archiwum Państwowe w Poznaniu (APP):

– Akta miasta Poznań, sygn. 14928.

– Akta stanu cywilnego Parafi i Rzymskokatolickiej Dalewo (pow. śremski), sygn. 35.

– Akta stanu cywilnego Parafi i Rzymskokatolickiej Krzywiń (pow. kościański), sygn. 61.

– Mapy i atlasy drukowane, sygn. A.p.2, A.p.3, M.pow. 684-1.

– Urząd Stanu Cywilnego Dolsk (pow. Śremski) sygn. 313.

– Urząd Stanu Cywilnego Stęszew – obwód miejski, sygn. 34.

– Urząd Stanu Cywilnego Witkowo – obwód wiejski, sygn. 53.

Archiwum Państwowe w Zielonej Górze:

– Komisariat Obwodowy Wschowa-Północ, sygn. 24.

Archiwum Akt Nowych w Warszawie:

– Kolekcja kartografi czna, sygn. 948.

134

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

Urząd Stanu Cywilnego w Krobi:

– Księga zgonów z 1950 r.

Wojskowe Biuro Historyczne:

– sygn. CAW WBH AP 337 (Piniecki Bronisław).

Zespół Szkół w Bukówcu Górnym:

– Kronika szkoły w Bukówcu Górnym (fragment dotyczący strajku szkolnego w latach 1906–1907), s. 87–88.

Artykuły i opracowania:

– Albert Andrzej (Wojciech Roszkowski), Najnowsza historia Polski 1914–1993, t. 1, Warszawa 1995.

– Banaszek Kazimierz, Roman Wanda Krystyna, Sawicki Zdzisław, Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich, Warszawa 2000.

– Bank Spółdzielczy we Włoszakowicach 1904–2004, Bydgoszcz 2005.

– Bauer Piotr, Potyczka pod Zbarzewem, „Przyjaciel Ludu”, Leszno 1988, z. IV (XV), s. 37–38.

– Borowiec Paweł, O patriotycznej rodzinie Siudów-Prałatów-Czarneckich. Z dziejów pewnej wielkopolskiej rodziny, „Nasze Jutro”, nr 223, styczeń 2009, s. 18–19.

– Dąbrowski Roman, Ksiądz Augustyn Szamarzewski (1832–1891), Poznań 2007.

– Dzięcielewski Eugeniusz, Wschowa i Ziemia Wschowska w literaturze, Wschowa 2006.

– Galos Adam , Ledóchowski (Halka-Ledóchowski) Mieczysław (1822–1902), [w:] Wielkopolski słownik biografi czny, Warszawa – Poznań 1983, s. 408.

– Gemeindelexikon die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Berlin 1912.

– Gryczka Zbigniew, Górecki Józef (1875–1944), [w:] Słownik biografi czny Leszna, t. I, Leszno 2011, pod red. Barbary Głowinkowskiej i Alojzego Koniora s. 200–202.

– Halczak Bohdan, Towarzystwo Tomasza Zana w latach 1899–1914, Zielona Góra 1996.

– Helsztyński Stanisław, Dobranoc, miły książę. Ludzie, prace, wspomnienia, Warszawa 1971.

– Jakóbczyk Witold, Jackowski Maksymilian (1815–1905), [w:] Wielkopolski słownik biografi czny, Warszawa

– Poznań 1983, s. 270–271.

– Jakóbczyk W., Ludwiczak Antoni (1878–1942), [w:] Wielkopolski słownik biografi czny, dz. cyt., s. 429.

– Jakóbczyk W., Szamarzewski Augustyn (1832–1891), [w:] Wielkopolski słownik biografi czny, dz. cyt., s. 725.

– Jellenta Stefan, Taczak Stanisław (18 74–1960), [w:] Wielkopolski słownik biografi czny, dz. cyt., s. 759.

– Jędraś Stanisław, Ksiądz Paweł Steinmetz , „Przyjaciel Ludu”, Leszno 1990, z. V–VI (XXIX–XXX), s. 53–55.

– Karczmarek Antoni, Bohaterska Genowefa Bura, cz. I i II, „Nasze Jutro”, nr 193–194 z 2006 r., s. 22

i nr 195–196 z 2006 r., s. 29.

– Kaczmarek A., Ksiądz Józef Górny, „Przyjaciel Ludu”, Leszno 1990, z. I (XXV), s. 15–18.

– Kaczmarek A., Patriotyczna rodzina Polochów z Bukówca Górnego, „Nasze Jutro”, nr 176, luty 2005, s. 13.

– Kaczmarek A., Wijewo wróciło do Polski, „Przyjaciel Ludu”, Leszno 1988, z. IV (XV), s. 23–28.

– Karczmarek A., Z historii szkolnych strajków, „Przyjaciel Ludu”, Leszno 1987, z. IX (III) [błąd drukarski, powinno być: z. III (IX)], s. 16 – 19.

– Karwat Janusz, Maksymilian Jackowski 1815–1905, Poznań 2005.

– Karwat J., Od idei do czynu. Myśl i organizacje niepodległościowe w Poznańskiem w latach 1887–1919, Poznań 2002.

– Lauterbach Samuel Fryderyk, Mała wschowska kronika zarazy, tłum. Aleksander Wilecki, Wschowa 2009 (Tytuł oryginału: Kleine Fraustädtische Pest-Chronica, Leipzig 1710).

– Lauterbach S. F. Polnische Chronicke, oder historische Nachricht […], Frankfurt u. Leipzig 1727.

– Łukomski Grzegorz, Generał brygady Antoni Szymański (1894–1973), Pruszków – Warszawa – Londyn 2006.

– Malepszak Stanisław, Bukówiec Górny na tle Krainy Przemęckiej, Leszno 1995.

BIBLIOGRAFIA

135

– Malepszak S., Bukówiec Górny. 800 lat dziejów, Bukówiec Górny 2007.

– Malepszak S., Gmina Włoszakowice. 800 lat dziejów, Włoszakowice 2010.

– Mazankiewicz Antoni, Metelski Jan, [w:] Słownik biografi czny Leszna, t. II, Leszno 2011, pod red. Barbary Głowinkowskiej i Alojzego Koniora, s. 45–46.

– Metelski Jan, Trwaliśmy mężnie na rubieżach (wspomnienia napisane w 1922 r.), „Panorama Leszczyń-

ska” 1988, nr 3, s. 14.

– Mogiłka Michalina, Polityka Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej wobec Niemiec w czasie powstania wielkopolskiego, Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, Seria: „Res Politicae”, t. IV, 2011, s. 93 – 118 htt p://dlibra.bg.ajd.czest.pl:8080/Content/970/ResPoliticae4-93.pdf (dostęp: 13.07.2018).

– Nauka języka polskiego w szkołach pruskich. Według „Historyi polityki narodowościowej rządu pruskiego wobec Polaków” dr. Józefa Buczka i innych źródeł opracował Ignacy Żniński, Grudziądz 1914.

– Olender Elżbieta, Strajki szkolne w południowo-zachodniej Wielkopolsce, [w:] Walka o polskość w południowo-zachodniej Wielkopolsce w I połowie XX w. Wzory postaw patriotycznych. Wypisy tekstów źródłowych, Leszno 2006, s. 6–17.

– Paluszkiewicz Marian, Szews Jerzy, Słownik biografi czny członków tajnych towarzystw gimnazjalnych w Wielkim Księstwie Poznańskim 1850–1918, Poznań 2000.

– Podsiadły Adam, Dombek Wojciech (1896–1922), [w:] Słownik biografi czny Leszna, t. I, Leszno 2011, pod red. Barbary Głowinkowskiej i Alojzego Koniora, s. 126–127.

– Polak Bogusław, Front południowo-zachodni powstania wielkopolskiego 1919 r. Grupa „Leszno” , Kościan 1971.

– Polak B., Piniecki Bronisław Wiktor, [w:] Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945. Słownik biografi czny, t. II, 1914–1921, cz. 1, Koszalin, s. 117–118.

– Polak B., Śliwiński Bernard (1883–1941), [w:] Wielkopolski słownik biografi czny, Warszawa – Poznań 1983, s. 754–755.

– Powstanie Wielkopolskie 1919 r. we Włoszakowicach, [cz. I], „Nasze Jutro”, nr 259, styczeń 2012, s. 16–17

– Powstanie Wielkopolskie 1919 r. we Włoszakowicach, cz. III (kronika), „Nasze Jutro”, nr 261, marzec 2012, s. 16.

– Ratajewska Barbara, Anna Lassocińska i jej działalność patriotyczna na przełomie 1918 i 1919 roku, [w:]

Kobieta na ziemi wschowskiej i pograniczu wielkopolsko-śląskim, pod red. Marty Małkus i Kamili Szymań-

skiej, Wschowa – Leszno 2016, s. 367–377.

– Ratajewska B., Materiały archiwalne do dziejów Wschowy, Leszno 2013.

– Ratajewska B., Południowo-zachodnia Wielkopolska w czasie powstania wielkopolskiego (1918–1919), [w:]

Walka o polskość południowo-zachodniej Wielkopolski w I połowie XX wieku. Wzory postaw patriotycznych.

Wypisy tekstów źródłowych, Leszno 2006, s. 18–37.

– Sprungala Martin, Historisches Ortsverzeichnis der Provinz Posen und der Wojewodschaft Poznań (Posen)/

Historyczny spis miejscowości Prowincji Poznańskiej i Województwa Poznańskiego, Dortmund 2007.

– Stępczak Józef, Lata 1918–1920 w północno-zachodnim rejonie powiatu wschowskiego, „Rocznik Lubuski”, Zielona Góra 1959, t. 1, s. 154 – 181.

– Szymczak Damian, Adam Ruszczyński. Adwokat polskości, Leszno 2015.

– Śliwiński Eugeniusz, Śliwiński Stanisław Bernard, [w:] Słownik biografi czny Leszna, t. II, Leszno 2011, pod red. Barbary Głowinkowskiej i Alojzego Koniora, s. 319–322.

– Śliwiński E., W 90-tą rocznicę Powstania Wielkopolskiego 1918–1919 – „Grupa Leszno”, Leszno 2008.

– Świderski Bronisław, Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyńskiej, Leszno 1997, reprint wydania z 1928 r.

– Ziemkowski Aleksander, O Powstaniu Wielkopolskim we Wschowie (1), „Panorama Leszczyńska” 1986, nr 32, s. 13.

– Ziemkowski A., O Powstaniu Wielkopolskim we Wschowie (2), „Panorama Leszczyńska” 1986, nr 33, s. 13.

136

POLSCY MIESZKAŃCY POWIATU WSCHOWSKIEGO…

Opracowania niepublikowane:

– Lepka Edmund, „Zarys organizacji i przebiegu działań powstańczych 1918–1920 r. na terenie Ziemi Wschowskiej”, Grotniki 1969, maszynopis, APL, Związek Bojowników o Wolność i Demokrację w Lesznie, sygn. 464, s. 1–29.

– Stępczak Józef, „Polskie aspekty szkół miasta Wschowy podczas rządów pruskich”, maszynopis, Muzeum Ziemi Wschowskiej, sygn. 1948.

– Stępczak Józef, Referat na temat powstania wielkopolskiego na terenie obecnej gminy Wijewo, wy-głoszony w 1949 r., maszynopis, Archiwum Państwowe w Lesznie, Związek Powstańców Wielkopolskich 1918–1919 Roku. Koło Brenno, sygn. 2.

– Szymański Antoni, „Wschowa. Wspomnienia o organizacji gimnazjalnej T.T.Z.”, spisane w Londynie w 1970 r., maszynopis, teczka: Paluszkiewicz Marian, „Materiały do dziejów Towarzystwa Tomasza Zana (Zbiór artykułów)”, Poznań 1979, sygn. Rkp. 2642, s. 315–323.

– Tietz Bartosz, „Ludność polska w powiecie wschowskim w początkach XX wieku”, maszynopis.

Strony internetowe:

– Antoni Borowiak (1847–1934) – działacz niepodległościowy i społeczny czasów zaborów, htt ps:// www.facebook.com/pawlowicedawniejdzis/posts/1514648225444991, dostęp: 2.07.2018).

– Antoni Tomaszewski, [w:] M. J. Minakowski, Genealogia potomków Sejmu Wielkiego, htt p://www.sejm-

-wielki.pl/b/sw.766041 (dostęp: 22.06.2018).

– Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w. Ziemia wschowska w połowie XVI w. , htt p://atlasfontium.pl/index.php?article=wschowa_opis (dostęp: 22.02.2018).

– htt p://www.bukowiec-gorny.pl/o-bukowicu/organizacje/50-kolko-rolnicze.html (dostęp: 26.05.2018).

– BaSIA – Baza Systemu Informacji Archiwalnej – Famula.pl , htt p://www.basia.famulapl/pl/.

– Dowódcy powstania, htt p://www.poznan.pl/powstanie/hi_dowodcy/musnicki.html (dostęp: 11.08.2018).

– Franciszek Ksawery Speichert, [w:] M. J. Minakowski, Genealogia potomków Sejmu Wielkiego, htt p://www.

sejm-wielki.pl/b/sw.650022, (dostęp: 22.06.2018).

– Jan Bronisław Formanowicz, htt p://www.formanowicz.pl/, (dostęp: 23.05.2018).

– Janusz Wężyk z Osin h. Wąż, [w:] M. J. Minakowski, Genealogia potomków Sejmu Wielkiego, htt p://www.

sejm-wielki.pl/b/sw.16026 (dostęp: 28.05.2018).

– Paweł Kitz mann proboszcz w Bukowcu, htt p://www.archiwum.wyborcza.pl/Archiwum/1,0,4075163, 2004052PO-DLO,Pawel_kitz mann_proboszcz_w_Bukowcu.html (dostęp: 14.07.2018).

– S trajk szkolny w Bukówcu Górnym w 1906 r. , htt p://www.bukowiec-gorny.pl/historia/98-strajk-szkolny.html, (dostęp: 1.11.2017).

– Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 roku, htt ps://pl.wikisource.org/wiki/Traktat_pokoju_mi%C4%99dzy_mocarstwami_

sprzymierzonemi_i_skojarzonemi_i_Niemcami,_podpisany_w_Wersalu_dnia_28_czerwca_1919_

roku (dostęp:16.07. 2018).

– Wielkopolscy księża od XVIII do XX wieku, htt p://www.wtg-gniazdo.or/ksieza/ (dostęp: styczeń – sierpień 2018).

– Volumina legum, t. IX, Kraków 1889, wersja elektroniczna: www.wbc.poznan.pl (dostęp: 22.02.2018).

– Zbierski Hubert, O rodowodzie i rozwoju kółek rolniczych słów kilka, htt ps://cksmigiel.pl/index.php?option=com_content&view=article&id (dostęp: 1.12.2017).