KURIER LESZCZYŃSKI

Jednodniówka wydana

z okazji 100. rocznicy powrotu Leszna do Macierzy

(17 I 1920 – 17 I 2020)

Pod pruskie panowanie

Leszno (mające od 1547 r. prawa miejskie,

będące własnością rodu Leszczyńskich,

a później Sułkowskich) leżało na pograniczu

wielkopolsko-śląskim. Było w ramach ziemi

wschowskiej częścią Wielkopolski i należało

do państwa polskiego.

Sytuacja uległa zmianie w wyniku II rozbio-

ru Polski. Już pod koniec października 1792 r.

król Fryderyk Wilhelm II wystąpił z żądaniem

wcielenia Wielkopolski do Prus. 23 stycznia

1793 r. caryca Katarzyna II (władczyni

Rosji) i Fryderyk Wilhelm II podpisali trak-

tat podziałowy. Jeszcze w styczniu wojsko

pruskie weszło do Wielkopolski (w tym także

do Leszna) i zajęło te tereny. W przypadku

Leszna i Wschowy wkraczającymi oddziała-

mi pruskimi dowodził gen. Karl Philipp von

Widok Leszna na rysunku F. B. Wernera z 1740 r. (reprodukcja w zbiorach APL) Pol itz.

Podczas obrad sejmu polskiego w Grodnie biorczy z Rosją, a we wrześniu traktat z Prusami. II rozbiór Polski został w ten sposób „formalnie”

w sierpniu 1793 r. ratyfikowano traktat roz-

usankcjonowany.

15 października 1793 r. w Lesznie przebywał, owacyjnie witany przez mieszczan, król Prus Fryderyk Wilhelm II. Mocno zubożałe i podnoszące się z ruin po wielkim pożarze z 1790 r.

miasto liczyło na życzliwą pomoc tego władcy.

Rozpoczął się długi, w przypadku Leszna aż 127-letni, okres rozbiorów i przynależności miasta do Prus (później zjednoczonych Niemiec).

Proces zniemczenia miasta, widoczny już od czasów nowożytnych, w okresie zaborów jeszcze się nasilił. W Lesznie stacjonowało pruskie (niemieckie) wojsko, na różnych szczeblach administracji zatrudnieni byli niemieccy urzędnicy, w szkołach eliminowano stopniowo naukę języka polskiego.

Patent w sprawie włączenia Wielkopolski do Prus,

Parada wojskowa w Lesznie, okres rozbiorów (pocztówka w zbiorach Muzeum Okręgowego w Lesznie) 1793 r. (źródło: Wikimedia)

2 | Insurekcja kościuszkowska, lata Księstwa Warszawskiego DŁUGA DROGA LESZNA POWROTU DO MACIERZY.

Insurekcja kościuszkowska, lata Księstwa Warszawskiego Polacy przez cały okres zaborów nie pogodzili się z utratą własnego państwa.

Prowadzono różne formy walki o zachowanie własnej tożsamości narodowej.

W czasie insurekcji kościuszkowskiego w wydanym w Lesznie 7 września 1794 r.

„Oświadczeniu okólnym do magistratów i wszelkiego stanu obywatelów miast, inspekcji dystryktu wschowskiego” pruski komisarz Hirschfeld przestrzegał

przed uczestniczeniem w powstaniu. W samym mieście do żadnych działań nie doszło. Potyczki zbrojne z oddziałami pruskimi toczyły się jednak blisko Leszna, m.in. pod Lipnem.

Po upadku powstania kościuszkowskiego

Prusy, Rosja i Austria postanowiły ostatecz-

nie doprowadzić do likwidacji państwa pol-

skiego. W 1795 r. doszło do III rozbioru i wy-

kreślenia Polski na wiele lat z mapy Europy.

Pozostał jednak naród, który zachował po-

czucie swojej odrębności.

Nadzieje na wskrzeszenie Ojczyzny Polacy

związali z cesarzem Francuzów Napoleonem

Bonaparte, który był w zbrojnych konflik-

tach z naszymi zaborcami. Jesienią 1806 r.

wybuchło w Wielkopolsce zbrojne powstanie

przeciwko Prusom i było one zwycięskim.

W wyniku pokoju w Tylży w 1807 r. utworzo-

Portret Antoniego Pawła Sułkowskiego no pod protektoratem Napoleona Księstwo (obraz w zamku w Rydzynie)

Warszawskie. Było ono namiastką utraco-

nej Polski. Leszno wchodziło w jego skład.

W lipcu 1812 r. leszczyńskie gimnazjum przystąpiło do Konfederacji General-nej Królestwa Polskiego. Protokół przystąpienia podpisali rektor, profesorowie i przedstawiciele młodzieży.

Zaświadczenie o złożeniu przez miasto Leszno przysięgi wierności cesa-Właściciel ordynacji rydzyńskiej (a także miasta Leszna) książę Antoni Paweł

rzowi Napoleonowi, 15 listopada 1806 r. (zbiory APL) Sułkowski podczas wojen napoleońskich uczestniczył w kampani polskiej 1806–

–1807, hiszpańskiej 1808-1809 i w rosyjskiej 1812 r. Po śmierci księcia Józefa Poniatowskiego w bitwie pod Lipskiem w 1813 r. Antoni Paweł Sułkowski został

naczelnym wodzem armi polskiej, ale wkrótce zrezygnował.

W 1815 r. Napoleon Bonaparte ponosi ostateczną klęskę. W wyniku postanowień kongresu wiedeńskiego Wielkopolska, a zatem i Leszno, wróciło do Prus. Utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie.

Zalecenie do władz miasta Leszna o przygotowanie dwóch obrazów z białymi Mianowanie pułkownika Stokowskiego komendantem placu w Lesznie, orłami na paradę wojskową, 10 grudnia 1806 r. (zbiory APL) 18 kwietnia 1812 r. (zbiory APL)

Powstanie listopadowe 1830/1831, powstanie wielkopolskie 1848, powstanie styczniowe 1863/1864 | 3

DŁUGA DROGA LESZNA POWROTU DO MACIERZY.

Powstanie listopadowe 1830/1831, powstanie wielkopolskie 1848, powstanie styczniowe 1863/1864

Na wieść o wydarzeniach Nocy Listopadowej

w Warszawie (z 29 na 30 listopada 1830 r.)

w Wielkim Księstwie Poznańskim zaczęto

rozważać możliwości udzielenia pomocy ro-

dakom walczącym za kordonem granicznym.

Rozpoczęło się nielegalne przekraczanie gra-

nicy i dołączanie do oddziałów polskich.

Łącznie z Wielkiego Księstwa Poznańskiego

w wojnie polsko-rosyjskiej 1831 roku uczest-

niczyło około 3 tysiące ochotników.

W lutym 1831 r. na polecenie władz pruskich

dyrektor leszczyńskiego gimnazjum sporzą-

dził spis uczniów, którzy od wybuch powsta-

nia w Królestwie Polskim opuścili szkołę.

W kwietniu 1831 r. na wiadomość o zwycię-

Budynek przy obecnej ulicy Bolesława Chrobrego - do 1845 r. siedziba leszczyńskiego gimnazjum, XVIII w.

(zbiory APP)

stwie wojsk polskich pod Wawrem, Dębem powstania listopadowego, profesora gimna-Wielkim i Iganiami uczniowie leszczyńskie-

zjum w Poznaniu, karnie przeniesionego do

go gimnazjum przemaszerowali przez miasto

gimnazjum w Lesznie) i lekarza Jana Metzi-

z biało-czerwonymi chorągiewkami.

ga (Niemca, wielkiego przyjaciela Polaków,

W marcu 1848 r. doszło do wybuchu rewolucji

domagał się równouprawnienia Polaków

w Berlinie. Polacy w Wielkim Księstwie Po-

z Niemcami, postulował utworzenie w Wiel-

znańskim postanowili wykorzystać sytuację kopolsce uniwersytetu).

i domagali się większej autonomi . Leszczyń-

Gdy w 1863 r. wybuchło na terenie Królestwa

scy Niemcy w większości wrogo odnieśli się Polskiego kolejne powstanie zbrojne przeciw-do takich propozycji. Zaczepiali polskich mie-

ko zaborcy, to wzięła w nim udział także grupa

szkańców miasta, zrywali im biało-czerwone polskich uczniów leszczyńskiego gimnazjum.

kokardy. Urządzili także wrogie manifestacje Byli to m.in.: Julian Jaraczewski, Tadeusz Kar-pod domami profesora leszczyńskiego gim-

wowski i Aleksander Sawicki (zmarł w wyniku

nazjum Adama Karwowskiego (uczestnika ran odniesiony w bitwie pod Ignacewem).

Jan Metzig z rodziną (zbiory APL)

Adam Karwowski – profesor gimnazjum w Lesznie

(źródło: Andrzej Karwowski, Wielkopolska gałąź rodziny Kar-Obwieszczenie Naczelnego Prezesa Wielkiego Księstwa Poznańskiego Beurmanna w sprawie zakazu noszenia wowskich, http://uminski.name/media/11858.pdf)

i handlu kosami, 27 marca 1848 r. (zbiory APL)

4 | Polskie gazety

DŁUGA DROGA LESZNA POWROTU DO MACIERZY.

Polskie gazety

Strona tytułowa „Przyjaciela Ludu” z 4 maja 1844 r. (zbiory APL) W latach 1834–1849 ukazywał się w Lesznie tygodnik „Przyjaciel Ludu”. Czasopismo wydawane było z inicjatywy Jana i Antoniego Poplińskich, Józefa Łukaszewicza i ks. Antoniego Tyca. Do swojej śmierci w 1839 r. faktyczny redaktorem był Jan Popliński (nauczy-ciel łaciny i języka polskiego w leszczyńskim gimnazjum.) W latach 1837–1853 wychodziło w Lesznie polskie czasopismo ludowe, przeznaczone dla włościan „Szkółka Niedzielna” . Redaktorem był ks. Tomasz Borowicz. Publikowano w nim przede wszyst-kim materiały o treści religijnej i moralizatorskiej, a częściowo również historycznej. Udzielano także porad dotyczących uprawy roli, ogrodnictwa, hodowli bydła.

Przez krótki czas (prawdopodobnie w latach 1846–1847) w Lesznie ukazywał się miesięcznik „Kościół i Szkoła” , który był redagowany przez Karola Ferdynanda Neya (Neua).

Strona tytułowa miesięcznika „Kościół i Szkoła” z 1846 r. (zbiory APL) W październiku 1904 r. Feliks i Teodor Bobowscy (pochodzący z Kościana) zaczęli wydawać w Lesznie czasopismo „Nowy Czas” .

Z powodu niewystarczających dochodów, pomimo podejmowa-nych przez polskich działaczy w Lesznie prób dofinansowania wydawnictwa, zaprzestano je wydawać już w 1905 r.

W 1916 r. sprowadzono do Leszna Pawła Dombka, który otrzymał

ofertę objęcia redakcji nowego polskiego czasopisma pod nazwą

„Kraj”. Nie znalazło ono jednak uznania wśród miejscowych Polaków, gdyż uznawano je za zbyt ugodowe w stosunku do Niemców.

Czasopismo przestało się ukazywać w 1918 r.

„Nowy Czas” nr 1 z 1 października 1904 r. (kserokopia w zbiorach APL)

Polskie kluby sportowe | 5

DŁUGA DROGA LESZNA POWROTU DO MACIERZY.

Polskie kluby sportowe

W 1902 r. założono w Lesznie

gniazdo Towarzystwa Gimnastycz-

nego „Sokół”, organizacji wielce

zasłużonej dla polskiej sprawy naro-

dowej. Inicjatywa wyszła od Józefa

Tylczyńskiego, Feliksa Bobowskie-

go, Jana Góreckiego, Alojzego Ziół-

kowskiego i Marcina Raszewskiego.

Od samego początku natrafiono

na trudności ze strony niemieckich

władz administracyjnych i policyj-

nych. Dlatego też ćwiczenia gim-

nastyczne i inne formy działalności

organizowano w różnych miejscach,

najczęściej poza miastem – pola, lasy,

stodoły i podmiejskie restauracyjne.

Po trzech latach działalności zdecy-

dowano się na jej bezterminowe za-

wieszenie.

W 1912 r. powstał w Lesznie polski

klub sportowy „Polonia”. W jego

organizację zaangażowani byli cze-

ladnicy i terminatorzy działający

w Towarzystwie Terminatorów. Ze-

branie organizacyjne odbyło się w lu-

tym 1912 r. Współorganizatorami

klubu byli m.in. Antoni Bryz, Antoni

Dobrowolski, Marcin Giera (zginął

w czasie I wojny światowej), Broni-

sław Grochowiak, Tadeusz Skrzy-

dlewski i Józef Łukowski. Organi-

zowano m.in. pokazy gimnastyczne.

Członkowie Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Lesznie (2x fot., źródło: Eugeniusz Śliwiński, W 90-tą rocznicę Powstania Wielkopolskiego 1918-1919, Leszno 2008)

Przy wykonywaniu niektórych ćwiczeń posługiwano się biało-czerwonymi chorągiewkami, co wywoływało protesty Niemców. Oprócz gimnastyki klub zajmował się także grą w piłkę nożną. Pierwszym prezesem klubu był

wspomniany już Marcin Giera. W 1914 r., gdy funkcję prezesa pełnił Jan Wunsch, pod naciskiem Niemców zmieniono nazwę na Klub Sportowy

„Pogoń”.

Członkowie Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Lesznie - w środku Józef Górecki (zbiory APL)

6 | Polskie organizacje, działalność patriotyczna księży DŁUGA DROGA LESZNA POWROTU DO MACIERZY.

Polskie organizacje, działalność patriotyczna księży Budynek leszczyńskiego gimnazjum od 1882 r. (zbiory APL) Działalność patriotyczną prowadziła polska ks. Czesław Stark, a po jego odejściu z Leszna W czerwcu 1912 r. doszło do połączenia Towa-młodzież leszczyńskiego gimnazjum. W 1858 r.

ks. Ludwik Jarosz.

rzystwa Katolickiej Młodzieży i Towarzystwa

istniało tutaj koło Towarzystwa Histori i Pi-

W 1909 r. utworzono w Lesznie kolejne towa-

Polsko-Katolickich Terminatorów, utworzono

śmiennictwa. W 1861 r. zorganizowano na-

rzystwo, a mianowicie Towarzystwo Polsko-

Towarzystwo Młodzieży Polsko-Katolickiej.

tomiast oddział Towarzystwa Narodowego, Katolickich Terminatorów. Jego patronem Pierwszym prezesem został Józef Antczak, który otrzymał nazwę „Krakus”. Pierwszym był mecenas Adam Ruszczyński, a prezesem a patronem kościelnym ks. Czesław Stark.

prezesem był Jakub Ruczyński, po nim Tade-

Franciszek Breze.

Zebrania odbywały się w Domu Katolickim

usz Karwowski (syn profesora Adama Kar-

przy ulicy Kościelnej.

wowskiego), a następnie Michał Dykiert. Jesie-

Z grona leszczyńskich księży sprawujących

nią 1862 r. władze pruskie rozbiły organizację.

posługę w okresie zaborów warto wymienić:

Niektórzy z leszczyńskich członków Towarzy-

ks. Pawła Steinmetza (w latach 1901–1906,

stwa otrzymali kary kilku dni aresztu. W 1892 r.

wielkiego patriotę i społecznika, zamordowa-

Polska młodzież leszczyńskiego gimnazjum

nego przez Niemców w 1940 r.), ks. Czesła-

założyła kółko samokształceniowe, późniejsze

wa Starka (w latach 1907–1913), ks. Ludwika

Towarzystwo Tomasza Zana. Aktywni konspi-

Jarosza (1912–1914), ks. Pawła Dziubińskiego

ratorzy: Stefan Beisert, Smoczyński, Kęszycki,

(w latach 1914–1917) i ks. Tadeusza Kopczyń-

Antoni Radoński, Józefat Mikołajczak i Kazi-

skiego (w Lesznie od 1917 r., zaangażowany

mierz Szrejbrowski. Do spotkań korzystano

w działalność patriotyczną, należał do Tajnego

z mieszkań życzliwych i patriotycznie nasta-

Komitetu Narodowego w Lesznie, internowa-

wionych Polaków – m.in. Michaliny Krause,

ny przez Niemców w Żaganiu).

rodziny Alkiewiczów i rodziny Perzyńskich.

W lipcu 1911 r. utworzono w Lesznie Polskie

Biblioteka znajdowała się w domu adwokata

Koło Śpiewackie im. Dembińskiego. Pierw-

Adama Ruszczyńskiego.

szym prezesem został Józef Tylczyński.

W listopadzie 1892 r. Polacy założyli w Lesz-

Ważną rolę w podtrzymaniu polskiego stanu

nie własne Towarzystwo Przemysłowe.

posiadania na terenie zaboru pruskiego ode-

Z kolei w 1903 r. założono Towarzystwo Ro-

grały banki ludowe, które poprzez udzielanie

botników Katolickich. Jednym z inicjatorów

dogodnych kredytów pomagały w rozwoju

i pierwszym prezesem był Feliks Bobowski.

i utrzymaniu w polskich rękach gospodarstw

W 1908 r. funkcję prezesa powierzono Józe-

i przedsiębiorstw. W 1911 r. utworzono

fowi Góreckiemu. Ze sprawozdania za 1908 r.

w Lesznie oddział Banku Ludowego w Osiecz-

wynikało, że Towarzystwo liczyło 135 człon-

nej. Swoją siedzibę miał w domu Józefa

ków. Zebrania odbywały się w lokalu Józefa Pamiątkowa pocztówka wydana z okazji uroczystości Góreckiego. W 1912 r. założono w Lesznie i Jana Góreckich, przy obecnej ulicy Leszczyń-

poświęcenia chorągwi Towarzystwa Polsko-Katolickich samodzielny Bank Ludowy, a kierował nim skich. Opiekę nad Towarzystwem sprawował Robotników w Lesznie (zbiory APL) mecenas Jan Maciaszek.

Zaborcy Polski po przeciwnych stronach – szansa na niepodległość | 7

I ZACZĘŁA SIĘ WIELKA WOJNA.

Zaborcy Polski po przeciwnych stronach – szansa na niepodległość?

Latem 1914 r. rozpoczęła się Wielka Wojna.

Przeciwko sobie stanęły do walki dwa bloki

państw – państwa centralne i państwa enten-

ty. Niemcy i Austro-Węgry stanęły do walki

z Rosją. Polacy zasilili trzy armie zaborcze

i nie raz musieli stanąć w przeciwnych oko-

pach. Spodziewano się, że konflikt potrwa

kilka tygodni, może miesięcy; mało kto przy-

puszczał, że potrwać może kilka lat.

Mieszkańcy Wielkopolski, czy właściwie Pro-

wincji Poznańskiej, walczyli za cesarza Wil-

helma II i w interesie Cesarstwa. W Poznaniu

mieściła się siedziba V Korpusu Armijnego,

Generalfeldmarschal v. Hinden-

a ten został skierowany na front zachodni, czy-

Punkt opieki dla żołnierzy na dworcu w Lesznie – kawiarnia, 1914-1918

burg. Der Befreier Ostpreus-

li przeciwko Francji. Taki los podzieliły mię-

(zbiory APL)

sens. Paul von Hindenburg uro-

dzy innymi pruskie pułki stacjonujące przed

dził się w 1847 r. w Poznaniu.

wojną w Lesznie – 2 Poznański Pułk Artyleri

Pocztówka, po 1914 r.

(źródło: Polona)

Polowej nr 56 i 3 Dolnośląski Pułk Piechoty

nr 50.

Dość długo milczano w kwesti polskiej. Wszystko na poważnie zaczęli. . cesarze niemiecki i austro-węgierski. Od 1915 r. teren Królestwa Kongresowego był okupowany przez państwa centralne. 5 listopada 1916 r. opublikowany został specjalny akt, który zapowiadał powstanie państwa polskiego o bliżej nieokreślonych granicach, niesprecyzowanym statusie międzynaro-dowym, ale z niemieckim monarchą na czele. Wkrótce przyjazną rękę w kierunku Polaków –

coraz bardziej życzliwą – zaczęła wyciągać Ententa, zaczynając od Rosji.

„Kostener Kreisblatt” nr 122 z 10 października

„Kostener Kreisblatt” nr 95 z 8 sierpnia 1918 r.

1918 r. (zbiory APL)

(zbiory APL)

Agitacja na rzecz pożyczki wojennej, 1918 r. (zbiory APL) 10 listopada 1918 r. pociągiem do Warszawy przybył Józef Piłsudski.

Dzień później rozbrojony został garnizon niemiecki. 14 listopada Rada Regencyjna przekazała pełnię władzy Józefowi Piłsudskiemu i rozwiązała się. Ta historia jest dość dobrze znana.

11 listopada w Compiègne zawarto rozejm. Niemcy przyjęły 14 punktów orędzia prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona.

Wojsko niemieckie zostało zobowiązane do wycofania się na granice sprzed wojny. Ściślej w kwesti granic miał się wypowiedzieć traktat pokojowy.

I tutaj znajduje się odpowiedź na pytanie, dlaczego droga do niepodległo-

ści Poznańskiego, ale też Pomorza, Warmi i Górnego Śląska toczyła się nieco inaczej niż Kongresówki czy Galicji Zachodniej. W tym czasie były one integralną częścią Niemiec republikańskich. Dalej szło o interpretację 13 punktu orędzia, mówiącego o zwrocie Polsce terenów bezdyskusyjnie Maurice Pil ard Verneuil, Marszałek Ferdinand Foch przyjmuje delegację polskich. . a więc – z perspektywy niemieckiej – na pewno bez Leszna.

niemiecką (źródło: Wikipedia)

8 | Powołanie Rady Ludowej. Obrady Sejmu Polskiego w Poznaniu. Udział w wiecu polskim we Wschowie Powołanie Rady Ludowej. Obrady Sejmu Polskiego w Poznaniu.

Udział w wiecu polskim we Wschowie

W październiku 1918 r. powstał w Lesznie tajny Komitet Narodowy. W jego składzie byli: Józef Górecki, ks. Tadeusz Kopczyński, dr Jan Stawicki, dr Bronisław Świderski, Stefan Thomas i adwokat Adam Ruszczyński.

20 listopada 1918 r. zorganizowano w Lesznie w ówcze-snym hotelu „Keiserhof” przy ulicy Dworcowej (obecnie Słowiańska) wielki wiec ludności polskiej. Powołano Radę Ludową na powiat i miasto. Liczyła ona 51 członków.

Podczas wiecu przemawiali m.in. Adam Ruszczyński, Jan Stawicki i ks. Tadeusz Dykier (proboszcz z Kąkolewa).

Przewodniczącym Rady został mecenas Adam Ruszczyń-

ski, a jego zastępcą ks. Dykier.

Podczas tego posiedzenia wybrano także delegatów na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu, który obradował w dniach 3-5 grudzień 1918 r. Zostali nimi: Józef Filipowski (z Garzyna), Józef Górecki (z Leszna), Józef Kossowski Hotel „Keiserhof” w Lesznie, przy obecnej ulicy Słowiańskiej (z Osiecznej), Tomasz Malepszy (z Przybyszewa), Adam (źródło: https://9.al egroimg.com/s1024/0c90fc/db7bcb2f4640943991bb5669e459) Ruszczyński (z Leszna), ks. Stanisław Świderski (proboszcz w Świerczynie).

Rada Powiatowa wydała odezwę do Polaków:

Jak Wam wiadomo, utworzyła się w tych dniach Polska Rada Ludowa na miasto i powiat leszczyński. Rada ta jest jedyną prawowitą władzą polską dla miasta i powiatu. Zadanie jej jest służenie Wam radą i pomocą we wszystkich sprawach związanych z dzisiejszem poło-

żeniem. Z drugiej strony żąda od Was Polska Rada Ludowa, abyście z bezwzględnym po-słuszeństwem spełniali wszystkie jej żądania, dyktowane wyłącznie względami na dobro tak wasze, jak i kraju całego. Żądamy zatem od Was w pierwszym rzędzie spokoju i rozwagi.

12 grudnia 1918 r. działacze polscy z Leszna pomogli zorganizować Wiec Polski we Wschowie.

Adam Ruszczyński – przewodniczący Rady Ludowej na powiat i miasto Leszno (źródło: Bronisław Świderski, Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyńskiej, Leszno 1928 [reprint]) Pochód Sejmu Polskiego w Poznaniu w dniu 3 grudnia 1918 r. (zbiory APL)

W Poznaniu powstanie, a w Lesznie. . | 9

W Poznaniu powstanie, a w Lesznie…

Wieczorem 26 grudnia 1918 r.

przyjechał do Poznania Ignacy

Jan Paderewski. Polacy zgotowali

temu artyście, ambasadorowi pol-

skości w wielkim świecie oraz to-

warzyszącym mu gościom okazałe

powitanie. Po południu 27 grud-

nia 1918 r. wybuchło w Poznaniu

powstanie, padły pierwsze ofiary

po stronie polskiej i niemieckiej.

Leon Prauziński, Przyjazd Ignacego Paderewskiego do Pozna-Powstanie bardzo szybko rozprze-

nia w towarzystwie oficerów angielskich w czwartek 26 grudnia strzeniło się w inne miejsca Wiel-1918 r., pocztówka (reprodukcja z 1998 r.; zbiory APL) kopolski…

…a w Lesznie… 31 grudnia 1918 r.

głośna stała się plotka, iż z kierun-

ku Śmigla maszerują powstańcy,

którzy przy współudziale miej-

scowych Polaków zamierzają opa-

nować miasto. 4 stycznia 1919 r.

rozpoczęły się rewizje w domach

Polaków, znanych ze swej działal-

ności patriotycznej. Rewizję taką

przeprowadzono m.in. u Józefa

Góreckiego. 6 stycznia w prasie

leszczyńskiej można było przeczy-

Leon Prauziński, 6 pułk grenadierów niemieckich w towarzy-tać Lissa gehört jetzt zu Schlesien.

stwie ludności niemieckiej zrywa sztandary polskie i koalicyjne Wkrótce zostały wprowadzone w

z siedziby Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu przy Św. Marcinie mieście stan wyjątkowy i zaczęła

40 w godzinach przedwieczornych w piątek 27 grudnia 1918 r., obowiązywać godzina policyjna.

pocztówka (reprodukcja z 1998 r.; zbiory APL)

„Wielkopolanin” nr 4 z 5 stycznia 1919 r. (źródło: WBC) W okolicy Leszna ukształtował się powstańczy front południowo-zachodni, nazywany też Grupą

„Leszno”. Dowódcą został por. Bernard Śliwiński. Front ten rozciągał się od Sowin po południowy kanał Obry i dzielił się na odcinki: „Poniec”, „Pawłowice”, „Osieczna” i „Boguszyn”. Dochodziło tutaj do licznych walk, m.in. słynnej bitwy pod wiatrakami, czy walki o Kąkolewo, w której Niemcy wy-korzystali 2 pociągi pancerne. W samym Lesznie szczególnym oddźwiękiem odbił się wspomniany bój o Osieczną, który zakończył się porażką Niemców. Na jej wieść część niemieckich mieszkańców miasta szykowała się do ucieczki w kierunku Wschowy. Nieco wybiegając naprzód podsumujmy, że od marca 1919 roku na bazie Grupy „Leszno” formował się 6 Pułk Strzelców Wielkopolskich.

Plakat przygotowany na rocznicę

wybuchu powstania, 1925 r.

(zbiory APL)

Zdjęcie z poświęcenia sztandaru 6 Pułku Strzelców Wielkopolskich. Widoczni na nim m.in. gen. Józef Dowbor-Muśnicki, gen. Filip Stanisław Dubicki, por. Bernard Śliwiński, Kościan 1919 r. (zbiory APL)

Kompania przemęcka, marzec 1919 r. (zbiory APL)

10 | Internowani mieszkańcy Leszna w obozie w Żaganiu Internowani mieszkańcy Leszna w obozie w Żaganiu 7 stycznia Niemcy dopuścili się w Lesznie prowokacji, która polegała na upozorowaniu ataku polskiego na miasto. W ten sposób uzyskali pretekst, aby sięgnąć po rady-kalne środki i aresztować członków Powiatowej Rady Ludowej. Pierwsze aresztowania miały miejsce w nocy z 7 na 8 stycznia. W grupie tej znaleźli się m.in. Józef Gó-

recki, ks. Tadeusz Kopczyński, Adam Ruszczyński, Marian Stajewski, doktorzy Jan Stawicki i Bronisław Świderski.

Najpierw osoby internowane przetrzymywano w ratuszu,

„Kurier Poznański” nr 7 z 10 stycznia 1919 r.

by następnie przewieźć je na dworzec. Kilka osób w mię-

(źródło: WBC)

dzyczasie zostało zwolnionych. Pozostałe przetransporto-wano przez Głogów do obozu pod Żaganiem. Jak prze-konywał zniesmaczony „Kurier Poznański” (numer 8 z 11

chwycony plan ataku Polaków na Leszno. Z atakiem tym łączyli dowódcę odcinka stycznia 1919 r.): Ludność polska w Lesznie zachowuje się

„Pawłowice”, ppor. Henryka Swinarskiego. Wszystko to w czasie formalnie spokojnie, mimo to Niemcy szykanują Polaków na każdym obowiązującego rozejmu trewirskiego.

kroku i nie pozwalają mówić na ulicy po polsku.

Czytelnicy „Kurier Poznańskiego” w numerze 184 z 12 sierpnia 1919 r. mogli prze-28 maja doszło w Lesznie do drugiej tury aresztowań.

czytać, że [. .] osoby internowane swego czasu w Lesznie, które były umieszczone Więźniowie również zostali przetransportowani do obow obozie jeńców w Żaganiu, zwolniono w zeszłym tygodniu. Wszyscy internowani zu pod Żaganiem. Niemcy ogłaszali, że posiadają prze-wrócili do Leszna.

Grupa obywateli miasta Leszna internowanych w Żaganiu, 1919 r. (zbiory APL) Grupa obywateli miasta Leszna internowanych w Żaganiu. Na zdjęciu m.in. Józef Górecki i dr Jan Stawicki, 1919 r. (źródło: E. Śliwiński, Południowo-zachodnia Wielkopolska w powstaniu 1918/1919 roku, Leszno 2019)

Pamiątka z niewoli niemieckiej w Żaganiu, 1919 r. (zbiory APL) Grupa obywateli miasta Leszna internowanych w Żaganiu, 1919 r. (źródło: E. Śliwiński, Południowo-zachodnia Wielkopolska w powstaniu 1918/1919 roku, Leszno 2019)

Traktat wersalski – Leszno przyznane Polsce | 11

Traktat wersalski – Leszno przyznane Polsce

28 czerwca 1919 r. został podpisany traktat niektóre miejsca przez nich niezajęte, m.in. kie Zgromadzenie Narodowe i wypełnieniu wersalski. Niemcy miały sześć miesięcy na Leszno, Rawicz, Kępno, Zbąszyń również klauzuli ratyfikacyjnej. Miało to miejsce jego ratyfikację. Traktat wypowiadał się miały znaleźć się w Polsce. Mogło to jednak ostatecznie w Wersalu 10 stycznia 1920 r.

o granicy zachodniej Polski. Przyznawał Polsce

nastąpić po formalnym wejściu w życie trak-

W ten sposób dopiero teraz można było

tereny opanowane przez powstańców, jednak tatu, czyli po jego ratyfikacji przez niemiec-przystąpić do rewindykacji ziem.

The Treaty of Peace (Traktat Pokojowy). Język angielski wchodzi do dyplomacji, 1919 r. (źródło: Wikipedia)

Granica polsko-niemiecka według traktatu wersalskiego. A więc… Wijewo (Weine) w Niemczech, Dębowa Łęka (Geyersdorf) w Polsce, 1919 r. (źródło: prawo.sejm.gov.pl/) Na lini polsko-niemieckiej cały czas nie było najbezpieczniej. Nadal dochodziło do in-cydentów. 2 lipca 1919 r. w lesie kąkolewskim zginęli w niemieckiej zasadzce ppor. Leon Włodarczak i ppor. Wacław Andrzejewski. Wcześniej tego samego dnia w okolicach Nowej Wsi śmierć poniosło 3 żołnierzy niemieckich.

Pomnik w Trzebani ku pamięci poległych ppor. Leona Wło-darczaka i ppor. Wacława Andrzejewskiego, lata 40. XX w.

(zbiory APL)

12 | Przyjęcie było sztywne bez podania ręki

Przyjęcie było sztywne bez podania ręki

Rezydujący w Osiecznej starosta leszczyński Tadeusz Sobeski udał

się w piątek 5 grudnia 1919 r. do Leszna w celu przeprowadzenia rozmów o przekazaniu miasta władzom polskim.

Z uwagi na nieobecność

już w Lesznie landrata

Siegfrieda von Kardorffa,

polskiego starostę przyjął

Erich von Völkening (Re-

gierungsassessor), który

w styczniu 1920 r. prze-

niósł się do Wschowy,

gdzie objął funkcję lan-

drata.

Starosta Sobeski w dniu

6 stycznia 1919 r. sporzą-

dził dla Wojewody Poznań-

skiego notatkę ze spotka-

nia w Lesznie, w której

odnotował:

Tadeusz Sobeski, starosta leszczyński w latach

1919–1923 (źródło: Słownik Biograficzny Leszna, W piątek dnia 5.12 br.

Tom II, Leszno 2011)

byłem w Lesznie i udałem

się na landraturę niemiec-

ką, w której przyjął mnie Regierungsassessor Völkening. Landrat Kardorff już Leszno na dobre opuścił. Rozmowa nasza toczyła się co do przejęcia urzędników. Völkening twierdził, że państwowi urzędnicy przesadzeni [prawdopodobnie w sensie przeniesieni], zatem o pozostaniu ich mowy nie ma, a komunalni pewno także pracować nie będą, i że zależne to będzie od warunków, czy je przyjmą.

Fragment notatki sporządzonej przez starostę leszczyńskiego Tadeusza Sobeskiego do Wojewody Poznańskiego z wizyty w Lesznie w dniu 5 grudnia 1919 r. (zbiory APL) Poinformował mnie następnie, że «Kreissparkasse» jest w niemożności wypłacenia z powodu braku pieniędzy i ulokowania kapitałów na hipo-teki długoterminowe. Następnie oświadczył mi, że także urzędnicy tejże Kasy złożą pracę, skoro powiat przejdzie w nasze ręce. Wobec tego, że urzędnicy chcą ustąpić oświadczyłem mu, że chciałbym zwołać zebranie w Lesznie na landraturze celem porozumienia się z obywatelstwem i celem apelu do nich o pomoc przy przejmowaniu władzy w pierwszych tygodniach nim się biura nie ustalą. Na to się zgodził i zaprosiłem pisemnie 16 obywateli Leszna na poufną rozmowę o 12-tej w południe, w tym połowę Niemców i połowę Polaków. Pan Völkening nie pozwolił mi zasadniczo przeglądać akt ludzi, których on imiennie wymieni. Sekretarza podatkowego zabiorę do Leszna także w sobotę. Przyjęcie było sztywne – bez podania ręki.

Z niemieckimi urzędnikami sprawa była rzeczywiście trudna. Zdecy-dowana większość opuściła Leszna tuż przed przekazaniem miasta Polsce Erich von Völkening, w latach 1914-1920 niemiecki urzędnik w Lesznie (źródło: https://www.facebook.com/Fraustadt/posts/d41d8cd9/2938369456388212/) lub wkrótce po.

Pożegnanie Niemców z Lesznem | 13

Pożegnanie Niemców z Lesznem

Flaga Królestwa Prus (źródło: Wikipedia)

Rynek i Ratusz, 1911 r. (źródło: Polona)

Flaga Niemiec cesarskich (źródło: Wikipedia)

15 stycznia 1920 r. niemiecka Rada Ludowa w Lesznie wydała odezwę do ludności niemieckiej, aby w momencie przejmowania miasta przez władzę polską nie przejawiać radości, a najlepiej w ogóle unikać poruszania się po ulicach. Na kolejny dzień – piątek – przewidziane zostały ostat-nie uroczystości zaborcy…

16 stycznia było ponuro i dżdżysto. Przed południem zgromadził się na leszczyńskim Rynku tłum niemieckich mieszkańców miasta. Byli wśród nich także przedstawiciele instytucji i stowa-rzyszeń. Na Ratuszu i wielu okolicznych domach powiewały flagi niemieckie i pruskie. Niemieckie władze oraz patriotyczne kręgi żegnały się z miastem. Przemowę wygłosił między innymi landrat Erich von Volkening. Padły tutaj apele, by Niemcy z godnością przyjęli postanowienia Flaga Republiki Weimarskiej (źródło: Wikipedia)

traktatu pokojowego i zgodnie współżyli z Polakami. Tłum ze smutkiem przyglądał się temu wydarzeniu, w takim też nastroju rozszedł się do domów. Jak można było przeczytać w „Kurie-rze Poznańskim” (numer 15 z 20 stycznia 1920 r.; informacja pochodziła z PAT): Polacy umieli smutek ten uszanować, zrozumieć i zachowali się wobec wszystkich tych manifestacji niemieckich godnie, jak na nich przystało.

„Jak wychodzili…” ilustracja zawarta w publikacji pt. 10-lecie Leszna. 17.I.1920-17.I.1930, [Leszno, 1930], Ratusz w Lesznie, przed 1922 r.

ryc. Wilhelm Bal arin (źródło: Polona)

(źródło: Polona)

14 | Dzień 17 stycznia 1920 roku

Dzień 17 stycznia 1920 roku

„Zwiastuny wolności” – ilustracja zawarta w publikacji pt. 10-lecie Leszna. 17.I.1920–

–17.I.1930, [Leszno, 1930]; ryc. Wilhelm Bal arin (źródło: Polona) Fragment utworu Bolesława Karpińskiego zawarty w publikacji pt. 10-lecie Leszna.

17.I.1920-17.I.1930, [Leszno, 1930] (źródło: Polona) W 1920 r. dzień 17 stycznia przypadał w sobotę. Już od kilku dni Leszno opuszczali niemieccy żołnierze oraz przedstawiciele władz. Teraz miasto miało zostać zajęte przez wojsko polskie. Z samego rana na Rynku odbyła się ostatnia pruska defilada. Przeglądu wojska doko-nywał komendant saperów Roessing. To wtedy miały paść słowa: Auf Wiedersechen in 3 Jahren in Lissa. Jeszcze przed godziną 9 zaborcze wojsko opuściło miasto, udając się w kierunku Wschowy i Zaborowa.

Mieszkańcy miasta nie musieli długo czekać na wkroczenie polskich żołnierzy. Zaraz po wyjściu Niemców widoczni stali się członkowie polskiej Straży Obywatelskiej. Najpierw, około godziny 10:30 czasu polskiego, do miasta wkroczył trzyosobowy patrol ułanów, który okrą-

żył Rynek i odjechał. Byli to żołnierze 2 Pułku Ułanów Wielkopolskich.

Po chwili do miasta wkroczyła 1 kompania 9 Pułku Strzelców Wielko-

„Śpiew Wolności” – ilustracja zawarta w publikacji pt. 10-lecie Leszna. 17.I.1920–

polskich. Witał ją przed koszarami przy ulicy Moltkego komendant

–17.I.1930, [Leszno, 1930]; ryc. Wilhelm Bal arin (źródło: Polona) Straży Obywatelskiej Józef Górecki. Kompania zajęła koszary przy ulicy Ogrodowej. Do miasta wkroczył też 2 szwadron 2 pułku ułanów oraz 2 kompanie 12 Pułku Strzelców Wielkopolskich i 2 dywizjon 2 Pułku Artylerii Polowej Wielkopolskiej. Żołnierzy polskich witał

na Rynku dr Bronisław Świderski. Była to doskonała chwila do od-

śpiewania „Jeszcze Polska nie zginęła” oraz „Roty”.

Jeszcze Polska nie zginęła! Pieśni patriotyczne i narodowe, wyd. F. Barański, Lwów

[ok.1918] (źródło: Polona)

Replika odznaki 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich,

wcześniej 2 Pułk Ułanów Wielkopolskich (źródło: Wikipedia)

Dzisiaj łatwo dostrzec drogę, którą wkraczało do miasta wojsko polskie. Do tego wydarzenia nawiązują nazwy ulic W międzyczasie miasto przybierało nowy wystrój. Pojawiły się polskie chorągwie, proporce, również na ratuszu, a domy przyozdabiano ziele-Niepodległości i Wolności. Wymienione ulice nale-nią i kwiatami. Przesunięcie zegara ratuszowego o godzinę do przodu ży uzupełnić o jeszcze jedną, tą której nazwa odnosi się może urastać do rangi symbolu nowego rozdziału w dziejach miasta.

Komitet Obywatelski zdążył jeszcze wydać odezwę do mieszkańców do samego dnia – 17 Stycznia.

z programem uroczystości przewidzianych na niedzielę…

Ta pierwsza niedziela wolności | 15

Ta pierwsza niedziela wolności

Uroczystość powrotu Leszna do Macierzy Na czele maszeruje gen. Józef Dowbor-Muśnicki, za nim gen. Wincenty Odyniec, obok płk Georges Marquet z Francuskiej Misji Wojskowej, 18 stycznia 1920 r. (źródło: E. Śliwiński, Południowo-zachodnia Wielkopolska w powstaniu 1918/1919 roku, Leszno 2019) Niedziela 18 stycznia 1920 r. była ładnym

rozkwit tej właśnie części kraju, będącej przedmurzem polskości na jej zachodnim pograniczu. Władze dniem. Było słonecznie, ale trochę wietrznie.

polskie sprawować będą rządy swoje według najlepszych sił swoich sumiennie i sprawiedliwie, nie tylko Leszno odświętnie przygotowało się na formal-wobec ludności polskiej, lecz także wobec tych innoplemieńców, którzy zrządzeniem Boskim dostali się pod ne uroczystości powrotu miasta do Macierzy.

panowanie polskie i zechcą wśród Was pozostać.

Około południa przybyli do Leszna pocią-

Po oficjalnych uroczystościach ponad sto osób zaproszono na obiad zorganizowany w sali restauracyj-giem z Poznania dostojni goście, a wśród

nej hotelu Bazar (dawny Hotel Ottos, w publikacjach występuje też nazwa Hotel Ottona, nieistniejący nich: gen. Józef Dowbor-Muśnicki, wojewo-już obiekt przy obecnych al. Krasińskiego).

da poznański Witold Celichowski i przed-

stawiciel Francuskiej Misji Wojskowej płk

Georges Marquet.

Miasto było przybrane barwami narodowy-

mi i kwiatami. Na rynku czekało wojsko i

rozradowani mieszkańcy. Przy przygotowa-

nym ołtarzu odprawiono uroczystą Mszę

Świętą. Kazanie wygłosił wielce zasłużony

dla polskiej sprawy ks. Paweł Steinmetz.

Generał Józef Dowbor-Muśnicki w swojej

przemowie ogłosił wzięcie Leszna pod opie-

kę wojska polskiego.

Z kolei wojewoda poznański Witold Celi-

chowskiej w swoim przemówieniu mówił

m.in.:

W imieniu i z polecenia rządu polskiego,

a w szczególności p. ministra b. dzielnicy pru-

skiej przybyłem dzisiaj do Leszna, aby w wi-

domy sposób objąć władzę cywilną nad mia-

stem Lesznem i Ziemią Leszczyńską i zdać ją

potem na p. starostę Sobeskiego. Mogę zapew-

nić Was, że rząd polski otoczy miasto Leszno

i Ziemię Leszczyńską swoją szczegółową pie-

czą, starając się o krzewienie kultury polskiej, o podniesienie dobrobytu i o jak największy Budynek Hotelu Ottos w Lesznie (źródło: https://polska-org.pl/7553638,foto.html))

16 | Pierwsze polskie władze Leszna

Pierwsze polskie władze Leszna

Leszno, jako nie objęte działaniami powstańczymi,

aż do stycznia 1920 r. znajdowało się pod admini-

stracją niemiecką. Dla części powiatu leszczyńskie-

go, która była zajęta przez powstańców utworzono

w połowie 1919 r. polską administrację powiato-

wą. Starostą leszczyńskim został mianowany Ta-

deusz Sobeski (żył w latach 1882-1932, pochodził

ze Śląska, studiował rolnictwo). Siedzibę staro-stwa powiatowego zorganizowano w Osiecznej.

Ogłoszenia w sprawach nominacji Tadeusza Sobeskiego komisarycznym burmistrzem Leszna i po-wierzenia zastępstwa Pawłowi Dombkowi, „Orędownik Powiatu Leszczyńskiego”, nr 1 z 23 stycznia 1920 r. (zbiory APL)

W styczniu 1920 r., po przejęciu Leszna piechoty, a rok później 17 pułku ułanów miało przez administrację polską, przeniosły się

wpływ na wzrost liczby polskich mieszkańców.

tutaj także władze powiatowe. Starostwo W 1920 r. Leszno liczyło 17 333 mieszkańców ulokowano w budynku przy obecnej ul. (w tym 12 379 osób to Polacy, a 4445 to Niem-Tadeusz Sobeski

Kasprowicza (siedziba Sądu Rejonowe-

cy). Według danych z 1928 r. w mieście miesz-

(źródło: Słownik Biograficzny Leszna, Tom II, Leszno 2011) go). Tadeusz Sobeski pełnił funkcję sta-kało 18 576 osób, w tym 17 465 narodowości

rosty leszczyńskiego do połowy 1923 r., polskiej i 950 narodowości niemieckiej.

kiedy przeniósł się do Poznania. Tam też

zmarł w 1932 r.

Sobeski przez krótki czas pełnił tak-

Wydano z okazji 100-lecia powrotu Leszna do Macierzy że funkcję komisarycznego burmistrza

przy dofinansowaniu ze środków Miasta Leszna

Leszna. Jeszcze w styczniu 1920 r. powie-

rzył zastępstwo Pawłowi Dombkowi (żył

w latach 1865-1925, urodził się w Roz-

barku k. Bytomia, w Lesznie mieszkał

od 1916 r.). Funkcję burmistrza Leszna

Autorzy: Barbara Ratajewska, Tomasz Kościański

z wyboru Paweł Dombek pełnił od wrze-

śnia 1920 r. W styczniu 1922 r. został

Skład i łamanie: Miejska Biblioteka Publiczna

im. Stanisława Grochowiaka w Lesznie

wybrany na drugą kadencję, ale jeszcze

– Irena Walachowska

w tym samym roku wrócił na Śląsk. Po-

czątkowo pełnił funkcję II burmistrza,

a następnie prezydenta miasta Królewska

Huta. Zmarł w 1925 r.

Poważnym zadaniem władz Leszna było

Wydawca: Archiwum Państwowe w Lesznie

spolonizowanie miasta. W znacznym stop-

niu doszło do wymiany ludności. Spora

grupa leszczyńskich Niemców opuściła

miasto i wyjechała do Niemiec, w tym

do pobliskiej Wschowy, która pozo-

Paweł Dombek

stała poza granicami Polski. Natomiast

ISBN 978-83-947025-5-7

(źródło: Słownik Biograficzny Leszna, Tom I, Leszno 2011) do Leszna przeniosła się grupa Polaków

ze Wschowy i okolic. Ważną rolę w po-

Druk: Poligrafia Salezjańska

lonizacji miasta odegrało wojsko. Spro-

wadzenie do Leszna w 1921 r. 55 pułku